September 2015

My Activities

Latest activities
At first what is Public Health:
''The science and art of preventing disease, prolonging life and promoting health and efficiency through organized community effort for the sanitation of the environment, the control of communicable infections, the education of the individual in personal hygiene, the organization of medical and nursing services for early diagnosis and preventative treatment of disease and the development of social machinery to ensure for every individual a standard of living adequate for maintainance of health, so organizing these benefits as to enable every citizen to realize his birth right of health and longivity”  (CEA Winslow, 1920).
Public health approaches envisions improving the lifestyles of people. Therefore it is known as an important discipline of science. Public health has been growing up with different modest and application approaches that can contribute in insuring the health of people. The major school of thought of public health science is to promote the health of people through preventive and promotive strategies.
Bachelor of Public Health (BPH):  it is a multidisciplinary, an undergraduate degree that prepares students to pursue careers in the field public, private, or non-profit sector in areas such as environmental health, health administration, epidemiology, nutrition, biostatistics, or health policy and planning which are acting in the field of health.This is a practical and applicable education model needs to be introduced to improve in the health status of community people.
Public Health Graduates are those Human Resources who can completely work for prevention of disease and promotion of disease control strategies and helps to Achieving the target of national health development.
HRH for public health are able to Initiation of community health development programmes, monitoring, supervision and evaluation of health promotive activities in community, disease preventive activities, health care and rehabilitative programmes etc through the existing community efforts.
Objectives of BPH:
Primary objective of this programme is to produce a Human Resource for health [HRH] who can act in the improvement of public’s health through the approaches of preventing disease and promotion of health through the existing community efforts.

  • Develop the knowledge and skills in applied health sciences. Laboratory works on applied health sciences and their application. 
  • To develop skills in measurement, design, analysis and evaluation for appliced public health sciences research and programme management. 
  • Introduce and enhance the knowledge and practical skills in public health, primary health, health systems development, health economics, nutrition and environmental health. 
  • Train and development the skills in designing, analyzing and evaluation applied public health science research and management. 
  • Enhance the knowledge and practical skills in dealing with human resources development and existing issues in public health management. 
  • Develop the research and scientific writing skills through the introduction or term paper and thesis. 
  • Ensure the skillful, practical and leading human resources through the community diagnosis and comprehensive field practices. 
  • Develop the extra curriculum competencies through training, seminar and exposure etc.

Carrier opportunity:

  • BPH bears a responsibility of providing leadership to the community and to the middle grassroots level health workers. This will help to deliver health care services to the people as designed by Government or any other organization. 
  • BPH graduates can choose following area to build the career:
  • Public health officer via public service commission [LOKSEWA AYOG].
  1. Private or non-profit sector in areas such as environmental health, health administration, epidemiology, nutrition, biostatistics, or health policy and planning etc. 
  2. NGO’s, INGO’s, and other various international, national organizations. 
  3. University education & research & various colleges and schools as lectur or teacher in the PCL level such as HEALTH ASSISTANT, Diploma in pharmacy, Staff Nurse, CMA, ANM, and other various healths related subjects. 
  4. Health organization 
  5. Health center 
  6. Hospital 
  7. Health researchs etc.
Some links of University in Nepal:

Human resources for Public Health
BPH is a multidisciplinary, an undergraduate degree that prepares students to pursue careers in the field public, private, or non-profit sector in areas such as environmental health, health administration, epidemiology, nutrition, biostatistics, or health policy and planning which are acting in the field of health.
LA GRANDEE international College,Pokhara

This is a practical and applicable education model needs to be introduced to improve in the health status of community people.

HR for public health are able to initiation of community health development programmes, monitoring, supervision and evaluation of health promotive activities in community, disease preventive activities, health care and rehabilitative programmes etc through the existing community efforts.
Tribhuvan University (TU) BPH colleges (4 years BPH course)

Purbanchal University BPH colleges (4 years BPH course)

  1. National Academy for Medical Sciencs (NAMS) (40 students)
  2. Hope International College (40 students)
  3. Asian College For Advance Studies  (40 students)
  4. Om Health Campus  (40 students)
  5. Eden Berg International College (40 students)
  6. Chakrabarti HaBi Education Academy  (40 students)
  7. Sanjeevani Nursing College (40 students)
  8. Nepal Institute of Health Science (40 students)
  9. Unique Educational Academy (40 students)
  10. Yeti Health Science Academy  (40 students)
  11. Shree Medical & Technical College (40 students)
  12. Koshi Health & Science Campus  (40 students)
  13. Little Buddha College (40 students)
  14. Oasis Medical College (40 students)
  15. Valley College of Technical Science (40 students)
  16. Saptarishi Multiple College (40 students)
  17. Karnali College of Health Science  (40 students)
  18. Birat Health College and Research Centre (40 students)
Pokhara University (PU) BPH colleges (4 years BPH course)
  1. School of Health and Allied Sciences (SHAS, PU) (40 students)
  2. National Open College  (40 students)
  3. Nobel College  (40 students)
  4. Central Institute of Science and Technology (CIST) College (40 students)
  5. La Grandee International College (40 students)
Total BPH Graduate Students Per Year in Nepal:Approximately 1000 to 1040/-

Information was updates in Jan 2015. Need to Update............
Source of Info: University (TU , PU, PU) and other websites.
गत वर्ष देखि मनाउन सुरु गरिएको राष्ट्रिय परिवार नियोजन दिवस यो वर्ष पनि ‘‘व्यवस्थित परिवार : स्वास्थ्य र विकासको आधार’’ भन्ने मुल नाराका साथमा आज अर्थात सेप्टेम्वर १८ तारिखका दिन सरकारी स्तर विभिन्न दातृ निकायहरु तथा अन्य संघ सस्थाहरु मिलेर विविध कार्यक्रमहरु गरी देशब्यापी रुपमा मनाईदै छ। गुणस्तरिय परिवार नियोजन सेवालाई प्रभावकारी वनाई सेवाको पहुँच र उपभोगलाई वढाउनको लागी प्ररित गर्नका लागी यस दिवसले महत्वपुर्ण भुमिका निर्वाह गर्ने छ।
सुशुसित छनौटको आधारमा प्रजनन उमेर समुहका महिला, पुरुष तथा दाम्पतीहरुले आफ्नो प्रजनन आवश्यकताहरुलाई उपयुक्त परिवार नियोजनको सधानको प्रयोग गरी पुरा गरुन भन्ने ध्ययको साथमा सुरु गरिएको राष्ट्रिय परिवार नियोजन कार्यक्रम नेपाल सरकारको पहिलो प्राथमिकतामा पर्ने कार्यक्रम हो ।
मातृ तथा वाल स्वास्थ्यमा उल्लेखनिय सुधार ल्याई जिवनको गुणस्तरियतालाई सुदृढिकरण गर्नको लागि नेपाल सरकारवाट परिवार नियोजन सेवा नि शुल्क रुपमा सर्वसाधरण जनताहरुमा पुर्याइएको सेवा हो । परिवार नियोजन सेवा अन्तरगत हाल नेपाल सरकार तथा अन्य संघ सस्थाहरुको सहयोगमा नेपाल सरकारका स्वास्थ्य केन्द्रहरु, पाईभेट क्लिनिकहरु तथा स्याट्लाईट क्लिनिकहरुवाट अस्थाई तथा स्थाई परिवार नियोजनका साधनहरु उपलव्ध गराईएको छ।परिवार नियोजन सेवा अन्तरगत परिवार नियोजनका साधनहरु मात्र नभई यससँग जोडिन आउने परिवार स्वास्थ्यसँग सम्वन्धित विभिन्न सेवा तथा कार्यक्रमहरु गरिदै आएको छ। आधुनिक परिवार नियोजनका साधनहरुको प्र्योगलाई वढाई नचाहेको गर्भ रहनवाट जोगाउने, जन्मान्तरलाई वढाई आमा र वच्चाको स्वास्थ्यलाई राम्रो वनाउनको लागी परिवार नियोजनले सहयोग पुर्याउदछ। 
नेपाल सरकारका विभिन्न्न कार्यक्रमहरु मध्य परिवार नियोजन सेवा कार्यक्रम पनि एउटा सफल कार्यक्रम हो। मातृ स्वास्थ्य तथा वाल स्वास्थ्यमा सुधार गर्न यस कार्यक्रमको ठुलो भुमिका रहेको छ। परिवार नियोजनको सेवाको पहुँच नेपालका हरेक ठाँउहरुमा पुर्याईएता पनि यसको उपयोग भने सोच जती हुन अझै पनि सकेको छैन । सन १९९० तिरको कुल प्रजनन दर तथा परिवार नियोजन प्र्योगदरलाई हेर्ने हो भने हालसम्म उल्लेखनिय प्रगती भएता पनि सोच जती उपलब्धी हाँसिल गर्न अझै सकिएको छैन। विभिन्न्न अनुशन्धानको तथ्यान्क हेर्ने हो भने परिवार नियोजनको साधन सम्वन्धी ज्ञान नेपालीहरुमा धेरै नै देखिन्छ । नेपाल जनसंख्या तथा स्वास्थ्य सर्वेक्षण २०११ का अनुसार परिवार नियोजनको कुनै न कुनै साधनको वारेमा हरेक महिला तथा पुरुषहरुले जानेका छन। यदपि ज्ञानको तुलनामा यसको उपभोग धेरै कम देखिन्छ। परिवार नियोजन सेवा कार्यक्रमको अनुगमन तथा मुल्याइकन गर्ने सुचक Contraceptive Prevalence Rate लाई हेर्ने हो भने हाम्रो दोश्रो दिर्घ कालिन योजना १९९७- २०१७ तथा शहसाव्दी विकास लक्ष-२०१५ कुनैको पनि लक्ष हाँसिल गर्न सकिने अवस्था देखिन्न्न । 
परिवार नियोजनको सेवाको पहुँच पुर्याउन नेपाल सरकार तथा अन्य दातृ निकायहरुको काम मा कमी भएको भने होइन । आर्थीक वर्ष २०७०/७१ को तथ्यांकलाई हेर्ने हो भने नेपालको सुचक Contraceptive Prevalence Rate ४५ % रहेको छ । अझै पस्चिमान्चल विकास क्षेत्रको हेर्ने हो भने सवैभन्दा कम ३५% मात्र रहेको छ। 
आकस्मिक गर्भ निरोधक औषधीहरुको वढ्दो प्रयोग, गर्भपतन सेवाको गलत प्रयोग, सवै स्वास्थ्य सस्थाहरुवाट सवै खालका परिवार नियोजनका सेवाहरु दिन नसक्नु , प्राईभेट संघ सस्ठाहरुले दिएको सेवाको तथ्यांक संकलन नहुनु , प्रजनन उमेर समुहका युवाहरु नेपालमा नहुनु आदी जस्ता कुराहरुले परिवार नियोजन साधनहरुको प्रयोग गर्नेहरुको संख्या कमि देखिएको पनि छ । यदपी नेपाल डेमोग्रफिक हेल्थ सर्वे २०११ का अनुसार अझै पनि प्रजनन उमेर समुहका जनताहरुमा परिवार नियोजन सेवाको पुरा नभएको आवश्यकता (Unmet need) २७ %देखिएको छ । यसलाई लक्षित गर्दै परिवार नियोजनको सेवाको पह्ँच तथा उपलव्धतालाई वढाउनु पर्ने देखिन्छ। 
परिवार नियोजन सेवाको उपयोगलाई वढाउनको लागी प्रजनन उमेर समुह जनताहरुमा परिवार नियोजन सेवाको वारेमा माग वढाउने कार्यक्रमहरु, सचेतनामुलक गतीविधीहरु गर्ने, सवै स्वास्थ्य सस्थाहरुवाट सवै खालका परिवार नियोजनका साधनहरुको उपलव्धता गराउने , छोटो समय काम गर्ने भन्दा लामो समय अवधी सम्म काम गर्ने सधानहरुको व्यवस्थामा जोड दिने, पोस्ट डेलिभरी तथा पोस्ट एवोर्सन परिवार नियोजन परमर्शमा ध्यान दिने, आवश्यक जनशक्तीलाई उचित तालिमको ब्यवस्था गरी शिविरहरु तथा स्याटलाईट क्लिनिकहरुको संख्या वढाउने, तथा जनस्तरमा परिवार नियोजनका साधन प्रयोग वारे मिथ्या तथा गलत धारणाहरु लाई अन्त्य गरी आधुनिक परिवार नियोजनका साधनहरुको प्रयोग वढाउन पर्ने देखिन्छ । सरकारी तवरवाट मात्र नभइ हामी सवै मिलेर परिवार नियोजन सेवाको पह्ँच र उपभोग वढाउन तर्फ लागि पर्यौभ भने हामी मातृ स्वास्थ्य, वाल स्वास्थ्य परिवार स्वास्थ्य गरी हाम्रो देशको समग्र स्वास्थ्य स्थितीमा उल्लेखनिय सुधार गर्दै सामाजिक र आर्थीक रुपमा उद्पादनशिल जिन्दगी वनाई समुन्न्त राष्ट्र निर्माणमा टेवा पुग्ने छ।

सगुन पाडेल
तिजको वर्त वस्दा ध्यान दिनु पर्ने कुराहरु

हिन्दू धर्म सस्कृती परम्परा अनुसार वर्त वसनुलाई निकै महत्वपुर्ण रुपमा हेरिन्छ । वर्त व स्न्नु अर्थात केहि पनि खाई किन भोकै वस्ने प्रचलन नेपाली हिन्दू नारीहरुमा वढी पाईन्छ । वर्षै भरी पर्ने एकादशीहरु देखी लिएर अन्य वारमा आइतवारे, शनिवारे, सोमवारे समेत वर्त लिएर भोकै वस्ने अथवा फलफुल तथा अन्य शुद्द खानेकुराहरु मात्र खाएर वर्त वसने प्रचलन रही आ एको छ । 

हिन्दू नारीहरूले मनाउने एउटा महत्त्वपूर्ण चाड तिजको अवसरमा पनि परापुर्वकाल देखी नै वर्त बस्ने प्रचलन रही आएको छ । अरु दिनको वर्त भन्दा हरितालिका तिजको वर्तलाई छुट्टै किसिमले लिईन्छ । यो दिन पानी पनि नखाइकिन वर्त बस्ने गरेको पाईन्छ । 
परपुर्वकालमा पार्वतीले भगवान शिवको सु स्वास्थ्य तथा दिर्धायुको कामना गर्दै वर्त बसेको दिन अर्थात हरितालिका तिजको दिनमा हिन्दू नारीहरुले विशेष दिनको रुपमा मान्दै वर्त वस्न्ने प्रचल चलेको पाईन्छ ।
आफ्नो पर्व मनाउने, धर्म सस्कृतीलाई निरन्तरता दिने कुरालाई ध्यान दिदै वर्त बस्ने समयमा आफ्नो शरिरको स्वास्थ्य अवस्थालाई पनि ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ।

भोकै वस्दा ध्यान दिनु पर्नेकेहि कुराहरु
निरन्तर लामो समयको लागि हामी भोकै बस्दै छौ भने हाम्रो आमाशयमा उत्पन्न हुने खाना पचाउन मद्दत गर्ने एसिड जम्मा हुन गई पेट पोल्ने समस्या हुन सक्दछ। त्यसकारणले हामी नेपाली हरुको आफ्नै रोग Gastritis छ भने वर्त नवस्नु नै उचित हुन्छ।हाम्रो शरिरमा चिनीको मात्रामा घटवड छ, मधुमेह छ भने भोकै वस्दा शरिरलाई आवस्यक चिनीको मात्र नपुग्न्नाले अरु किसिमका समस्याहरु देखा पर्न सक्दछन। 
हाम्रो शरिरवाट निरन्तर पानीको मात्रा वाहिरी रहने हुँदा पानी पनि नखाइ वर्त वस्ना शरिरमा पानीको मात्रा कम भई डिहाईड्रेशन हुन सक्दछ । तिजको वेलामा नाँच गान तर्फ ध्यान दिँदा शरिरवाट सदा भन्दा वढि पानीको मात्र वाहिरने हुँदा डिहाईड्रेशन हुने सम्भावना अझै वढी हुन सक्दछ। 
शरिरको रक्तचाप घट्न गई अचानक ढल्न सक्ने तथा अन्य समस्याहरु पनि आउन पनि सक्दछ । विभिन्न्न अनुसन्धान अनुसार हाम्रो शारिरमा हुने कोलेस्ट्रोल (HDL) को मात्रा वढन गई महिलाहरुमा मुटु रोगहरु लाग्न्न सक्ने जोखिम वढ्न सक्दछ । 
त्यसै गरी टाउको दुख्न्ने, रिगटा लाग्न्ने ज्यान कमजोर महशुस हुने दैनिक रुपमा खानाहरुवाट पाइने शरिरलाई चाहिने मिनरलहरु तथा अन्य कुराहरु शरिरले नपाउदा हात खुट्टाहरु दुख्न्ने तथा कमजोर हुन सक्ने आदी जस्ता समस्या हरु देखिन सक्द्छन । 
यि वाहेक अरु पनि सामान्य तत्काल देखिने असरहरु देखी लिएर दिर्घकालिन असरहरु पनि हुन सक्दछन त्यसै हुनाले वर्त वस्ने समयमा आफ्नो शारिरिक अवस्थालाई पनि ध्यान दिनु जरुरी छ। 
धर्म सस्कृती आफ्नो ठाँउमा छ तर पानी पनि नपिएर वर्त वस्नु हुँदैन । शरिरमा पानीको मात्रा लाई मिलाउन छिन छिन मा पानी पिउने , शारिरिक रुपमा धेरै सकृय नहुने, आराम गर्ने , सितलो वातावरणमा वस्ने, निरन्तर खाई रह नु पर्ने औषधिहरु छन भने समय मा नै खाने , शरिरको शक्ति वढी खर्च हुने कामहरु नगर्ने तथा वर्त सकिने वितिक्कै खाइने खाना म पनि विचार पुर्याउनु पर्ने हुन्छ । हाम्रो धर्म सस्कृतीलाई निरन्तरता दिदै आफ्नो सु स्वास्थ्यमा पनि विषेश ध्यान पुर्‍याउदै परिमार्जन सहित आधुनिक पाराले हाम्रो धर्म सस्कृतीलाई जोगाउन तर्फ लागी परौ ।
सगुन पाडेल
धुम्रपान स्वास्थ्यका लागि हानिकारक छ भन्ने भनाई आज भोली हरेक व्यक्तिलाई थाहा भएको सामान्य कुरा हो । धुम्रपान तथा सुर्तीजन्य पदार्थहरुको प्रयोगले हाम्रो स्वास्थ्यमा ठुलो असर पार्दछ भन्ने थाहा हुँदाहुँदै पनि विश्वभर तथा हाम्रो नेपालमा कुनै न कुनै वाहानामा धेरै व्यक्तिहरु सुर्तीजन्य पदार्थको सेवनको लतमा फसेको पाइन्छ । महिला, पुरुष, धनी, गरिव ,सडकमा आफ्नो जिवन विताउने वाल वच्चाहरु, स्वास्थ्यकर्मि, डाक्टर,स्कुले विधार्थी देखी वृद हजुरवा हजुरआमा समेतले लुकेर होस या खुला रुपमा नै किन नहोस चुरोट तथा अन्य कुनै न कुनै सुर्तिजन्य पदार्थको सेवन गरिरहेका छन । कोहीले साथीभाईको करले त कोहीले तनाव घटाउनको लागी भन्दै कुनै न कुनै किसिमको वहानामा सुर्तीजन्य पदार्थको सेवनलाई आफ्नो दैनिकी वनाई रहेका छन ।
Source: Facebook
विश्वभर सुर्तीजन्य पदार्थको सेवनवाट आम मानिसहरुमा पर्ने गएको स्वास्थ समस्यालाई घटाउन, सुर्तीजन्य पदार्थको सेवनवाट मानिसको स्वास्थ्यमा पर्ने असरहरुको वारेमा जनचेतना फैलाउन, सुर्तीजन्य पदार्थको प्रयोग कम गर्ने तथा विक्री वितरणमा कम गर्नको लागी सहयोग गर्ने निती नियम वनाउनको लागी सहयोग गर्ने उदेश्यको साथमा विश्व स्वास्थ्य संगठनको आयोजनमा हरेक वर्ष मे ३१ तारिखका दिन विश्व सुर्तीजन्य पदार्थ रहित दिवस विविध कार्यक्रमहरु गरी विश्वभर मनाइन्छ । सुर्तीजन्य पदार्थको प्रयोगलाई र आम मानिसहरुमा देखिएका स्वास्थ समस्याहरुलाई कसरी कम गर्ने भन्ने विषयमा केन्द्रीत रहेर मनाइने यो दिवस यो वर्ष सुर्तीजन्य पदार्थको गैरकानुनी व्यापारलाई रोकौ  भन्ने मुल नारा सहित मनाइदै छ । 
गत वर्ष देखी विश्वभर सुर्तीजन्य पदार्थमा लगाइएको करमा वृदि गरी यसको प्रयोग घटाउने प्रायत्न्न गरिएको थियो । हाल सुर्तिजन्य पदार्थको प्रयोग केहि घट्दोक्रममा देखिएता पनि उल्लेखनिय सुधार आउन सकेको छैन । एक सवेक्षण अनुसार विश्वमा प्रयोग हुने हरेक १० वटा चुरोट मध्य एउटा चुरोट गैर कानुनी रुपमा विक्री वितरण भईरहेको देखिएको छ । सुर्तीजन्य पदार्थमा कर वढाइएता पनि यसको विक्री वितरणलाई नियन्त्रण गर्नको लागी यसको गैर कानुनी व्यापारलाई रोक्नुपर्दछ भन्ने मान्यतालाई ध्यान दिएर यस वर्ष को नारा सुर्तीजन्य पदार्थको गैरकानुनी व्यापारलाई रोकौ तय गरिएको छ ।   
विश्व स्वास्थ्य संगठनको एक प्रतिवेदन अनुसार विश्वभर करिव ६ मिलियन ब्यक्तिहरु सुर्तीजन्य पदार्थको सेवनको कारणवाट ज्यान गुमाईरहेका छन जस मध्य करिव ६ लाख मनिसहरु अरुले सेवन गरेको सुर्तीजन्य पदार्थको प्रभावले गर्दा ज्यान गुमाईरहेका छन । हरेक छ सेकेण्डमा एक ब्यक्तिको मिर्त्यु सुर्तिजन्य पदार्थको सेवानवाट भईरहेको छ । करिव ८० प्रतिशत प्रयोगकर्ताहरु हाम्रो देश जस्ता कम तथा मध्यम आय श्रोत हुने देशहरुमा नै रहेका छन। यस अर्थमा हेर्ने हो भने हाम्रो जस्तो मुलुकमा सुर्तीजन्य पदार्थको प्रयोगलाई निरुत्साहित गर्नको लागी हाम्री सवै लाग्नुपर्ने देखिन्छ।
सुर्तीजन्य पदार्थका असरहरु
सुर्तिजन्य पदार्थ भन्ने वितिकै विभिन्न थरीका पदार्थहरु पर्दछन्, चुरोट,सुर्ति, खैनि, तमाखु आदी वढी मात्रमा प्रयोग हुने सुर्तिजन्य पदार्थ हुन । सेवन गर्ने वितिक्कै तत्काल असर नपरे पनि लामो समय पछी यिनीहरुको गहिरो असर देखिने गर्दछ । हाल सम्म ४ हजार भन्दा बढी रसायनहरु सुर्तीजन्य पदार्थमा भेटिइसकेको छ जसमध्य करिव २५० हाम्रो शरिरको लागी हानीकारक छन र ५० वटा भन्दा बढीले क्यान्सर निम्त्याउदछन भने विभिन्न अनुसन्धानले प्रमाणित गरीसकेको छ । सामान्य रुपमा मुख, गिजा तथा दाँतहरुको समस्या देखी लिएर मुटुसम्मलाई असार गर्ने क्षमता सुर्तीजन्य पदार्थहरुमा हुन्छ । 
संसारभर नसर्ने रोगहरुको प्रकोप वढ्दो क्रममा छ जसको प्रमुख कारक तत्व भनेको नै हाम्रो जिवन यापन शैली र सुर्तीजन्य पदार्थको प्रयोग नै हो । लामो समयसम्म निरन्तर प्रयोग गर्नाले नसर्ने खालका दिर्ध रोगहरु देखा पर्द्छन। रक्तनली विगार्ने, रक्त चाप वढाउने, मुटुसम्वन्धी दिर्घरोग लाग्ने, हटट्याक हुने, मस्तिकमा असर गर्ने, फोक्सो विगार्ने, दम हुने, फोक्सोको क्यान्सर हुने, स्वासनलीको क्यान्सर हुने, रगत तथा पाठेघरको क्यान्सर हुन मध्दत गर्ने आदी जस्ता रोगहरु देखा पर्दछ । त्यसैगरी गर्भवती आमाले सुर्तीजन्य पदार्थको सेवन गरेमा गर्भमा रहेको शिशुको स्वास्थ्यमा समेत ठुलो असर पार्दछ । गर्भ खेर जाने, मरेको वच्चा जन्मिने, समय नपुगी जन्मिने, कम तौल भएको वच्चा जन्मिने तथा शिशुको शारिरिक तथा मानसिक विकासमा असार गर्ने आदी समस्याहरु देखापर्ने सक्दछन । 
सुर्तीजन्य पदार्थको सेवनवाट आफ्नो शरिरको स्वास्थ्यमा त असर गर्दछ नै त्यसको साथ साथै सामाजिक  तथा व्यक्तिगत रुपमा पनि ठुलो असर गरेको हुन्छ । लमो समयसम्म सुर्तीजन्य पदार्थको सेवनवाट मुख्, गिजा तथा स्वासनलीमा असर गरेर दुर्गन्धीत स्वास आउने, मुख गनाउने तथा ओठ कालो देखिने आधी जस्ता समस्याहरु पनि देखिन्छन। सुर्तीजन्य पदार्थको गन्धको कारणवाट स्वयम प्रयोगकर्ता समाज तथा समुहमा वस्न अप्ठ्यारो मान्ने तथा सभा समारोहमा जान गाह्रो हुने आधी जस्ता नितान्न व्यक्तिगत असरहरु पनि महशुस भैइरहेको हुन्छ। यसैगरी कुनै अरु व्यक्तिले सेवन गरेको सुर्तीजन्य पदार्थको कारणवाट अरु नजिकका व्यक्तिहरुलाई समेत ठुलो असर पारेको हुन्छ।
रोकथाममा नेपालको प्रयास
सुर्तीजन्य पदार्थको प्रयोग निरुत्साहित तथा नियन्त्रण गर्न नेपालमा पनि धेरै किसिममा प्रयासहरु भएका छन । नेपाल सरकारले सुर्तिजन्य पदार्थ नियन्त्रण एन जारी गरीसकेको छ। प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्न जरिवानासहितको ‘सुर्तीजन्य पदार्थ नियन्त्रण तथा नियमन निर्दे्शिका ०७१’ जारी पनि भईसकेको छ । निती नियममा हाम्रो देश नेपाल बलियी नै देखिन्छ यदपी कार्यन्वयन पक्ष भने त्यति राम्रो देखिएको छैन। सम्पुर्ण सार्वजनिक ठाँउहरु संविधानसभा हल देखी लिएर गाँउघर वरपरका सार्वजनिक ठाँउहरुमा सुर्तिजन्य पदार्थको प्रयोगमा प्रतिवन्द लगाउने निती नियममा उल्लेख गरिए पनि यसलाई पुर्ण रुपमा पालना तथा अनुगमन जती हुनुपर्ने हो त्यती गर्ने सकिएको छैन ।सुर्तीजन्य पदार्थको करवाट उठेको रकम को ७५ प्रतिशत रकम वि पि कोईराला मेमोरियल क्यान्सर अस्पताल र २५ प्रतिशत रकम क्षयरोग तथा अन्य रोग नियन्त्रणमा लगानी गर्ने भन्ने उल्लेख छ । नेपाल  सरकारको तर्फवाट सुर्तीजन्य पदार्थ निषेधित क्षेत्र घोषणा तथा सुर्तीजन्यपदार्थको प्रयोग परित्याग गर्ने जस्ता कार्यक्रमहरु अगाडी वढाइएको छ । त्यै पनि यि कार्यहरुको पुर्णरुपमा पालना तथा अनुगमन हुनसकेको छैन । यसको लागी सरकार मात्र नभई हरेक ब्यक्ति , समाज, संघ सस्था सवै लाग्नु पर्ने देखिन्छ।  
कसरी छुटाउन सकिन्छ त सुर्तिजन्य पदार्थको लत
सुर्तीजन्य पदार्थको सेवन गर्नाले हामीलाई धेरै किसिमको समस्या हुन्छ भन्दा भनदै पनि धेरै मानिसहरुले सेवन गर्ने छोडेका छैनन । कुनै पनि लतवाट मुक्त हुनु त्यति सजिलो कुरा पक्कै पनि होइन यदपी छोड्नको लागी त्यति गाह्रो कुरा भने छैन । सानै देखी लागेको वानी कहाँ जान्छ र भने पुरानो सोचलाई आत्मसाथ गर्दै सवैले आफ्नो लतलाई छोड्ने प्रयत्न गरेका नै छैन। आत्मै देखी मानसिक रुपमा तयार भएर म यो लत छुटाउँछु भनेर लाग्ने हो भने सहजै छुटाउन सकिन्छ। निम्न कुराहरुमा ध्यान दिने हो भने सुर्तीजन्य पदार्थको लतवाट मुक्ति पाउन सकिन्छस
  • अरुको दवाफवाट होइन मानसिक तथा भावनात्मक रुप भित्री मन देखी नै सुर्तीजन्य पदार्थको म प्रयोग गर्दिन भनेर द्रिढता र आत्मबल सहित तयार हुनुहोस।
  • एकै पटक म छोड्छु भनेर लाग्दा अन्य किसिममा समस्याहरु देखिन सक्ने हुंदा १(२ हप्ता कम मात्रा तथा पटक घटाउनुहोस।
  • आफ्नो योजनालाई परिवारका सदस्य, अफिसका साथीहरु , कलेजका साथीहरु लगायत आफ्नो नजिकपर्ने सम्पुर्ण व्यक्तीहरुलाई सुनाउनुहोस।
  • सुर्तीजन्य पदार्थमा हजुरले गरेको दैनिक लगानीको हिसाब किताव गर्नुहोस र उक्त रकम कुनै नयाँ काममा लगानी गर्न तर्फ सोच वनाउनु होस ।
  • सुर्ती चुरोट लगायत अन्य कुनै पनि सुर्तीजन्य पदार्थहरु आफ्नो घर अफिसवाट हटाउनुहोस त्यसको सट्टामा मिठाई, चकलेट आदी राख्न्नुहोस।
  • बिहान साँझ कसरत तथा अन्य कृयाकलापहरुमा व्यस्त रहनुहोस, पानी धेरै पिउने वानी बसाल्नुहोस।
  •  सुरु सुरुको अवस्थामा अन्य खानेकुराहरु छुर्पी, चकलेट आदीले मुखलाई व्यस्त वनाउनुहोस ।
  • पहिला सुर्ती जन्य पदार्थ सेवन गरेर सकिने समयलाई अन्य तरिकाले व्यतित गर्नु होस्, गित सुन्ने, पत्रीका पढ्ने तथा अन्य चिजहरु चक्लेट, फलफुलको सेवन गर्नुहोस।
आदी जस्ता कृयाकलापहरुलाई नियमित रुपमा दोहोर्याउनुहोस जसले गर्दा सुर्तीजन्य पदार्थको सेवनलाई छोड्न सहयोग पुग्दछ। यसरि हेर्दा सुर्तिजन्य पदार्थको प्रयोगलाई छोड्नुप्नै पर्ने देखिन्छ । यसको प्रयोगवाट हाम्रो स्वास्थ्य पर्न गएको असरहरु घटाएर स्वास्थ्य जिवन विताउन तर्फ हामी सवैको ध्यान जान जरुरि छ।
 रोग लागेर उपचार गर्नु भन्दा रोग लाग्नै नदिनु वेश हुन्छ ।

 सगुन पौडेल

Health Assistant, Public Health Graduate
24th April 2015

Invest in the future Defeat Malaria;औलो रोगलाई परास्त गर्न, लगानी गरौ भन्ने नाराका साथ नेपालमा पनि विभिन्न कार्यक्रम गरी आज विश्व औलो दिवस मनाईंदैछ । विश्व स्वास्थ्य संगठनको निर्णय अनुसार हरेक वर्ष अप्रिल २५ तारिखका दिन विश्व औलो दिवस मनाईन्छ । विश्वभर जनचेतना फैलाउने औलो रोग रोकथाम , निदान र उपचार विच भएको अन्तरलाई न्युनिकरण गरी सन २०३० सम्ममा हाल भएका संक्रमण तथा औलो रोगवाट हुने मित्युलाई ९० प्रतिशत घटाउने लक्ष्य सहित औलोरोग नियन्त्रणका विभिन्न कार्यक्रमहरु विश्वभर गरिएको छ।
सबै जनतालाई निशुल्क, प्रभाबकारी, गुणस्तरीय सेवा पुर्याउदै सन २०२५ सम्ममा नेपालले औलो रोग मुक्त देश वनाउने लक्ष्यका साथमा विभिन्न कार्यक्रमहरु गर्दै आएको छ । नेपालको स्थिती हेर्ने हो भने ६५ जिल्लाहरुलाई जोखिमयुक्त जिल्ला भनेर छुट्टाई औलो रोग नियन्त्रणका विभिन्न कार्यकर्महरु गरिएको छ । जस अन्तर्गत १३ उच्च जोखिम ,१८ मध्य जोखिम ३४ कम जोखिम र वाँकी १० जिल्लाहरु जोखिम रहित रहेका छन । नेपालका तराईका जिल्लाहरुमा बढी प्रभाव देखिएको यो रोगको प्रकोप दिनानुदिन पहाडी तथा अन्य भेगमा समेत वढ्दै गएको छ । जलवायु परिवर्तन तथा तापक्रम वढ्दै गएको हुँदा लामखुट्टेहरु पनि फयाटफुट्ट जता पनि देखिन थालेको हुँदा औलो जतापनि देखिन सक्ने सम्भावना देखिन्छ। नेपाल भारत खुला सिमाना, विचमा रक्त परिक्षण गर्ने प्रावधान नभएको कारण पनि नेपाल वाट काम गर्न गएको नेपालीहरु औलो रोगको सिकार भई नेपाल आँउदा रोग सहित आउने जसवाट घर परिवार तथा समुदायमा पनि लामखुट्टको टोकाईवाट सर्न सक्ने जोखिम बढी देखिन्छ । 
के हो औलो रोग?
सामान्य तया मलेरिया भनेर चिनिने यो रोग प्लाज्मोडियम नामक परजिवीका विभिन्न जातहरुवाट हुने गर्दछ। प्लाज्मोडियम भाइवेक्स,प्लाज्मोडियम मलेरि, प्लाज्मोडियम ओभेल र प्लाज्मोडियम फाल्सिपारम गरी चार जातका परजिवीहरु वाट यो रोग लाग्ने गर्दछ। साधरणतया नेपालमा प्लाजमोडियम भाइभेक्स र प्लाज्मोडियम फाल्सीफारम गरी दुई जातका परजिबीहरु पाइन्छ। प्लाज्मोडियम फाल्सीफारम जातको औलोले मानिसको मस्तिष्कमा समेत आक्रमण गर्न सक्ने हुनाले मानिसको ज्यान छिटो लिने गर्दछ । एनोफिलिज जातको पोथी लामखुट्टेले स्वास्थ्य मानिसमा टोक्दा मलरियाका परजिवीहरु सर्ने गर्दछन। मानिसको शरिरमा प्रवेश गरेपछी कलेजो र राता रक्तकोषहरुमा विकाश भई हुकिएका परजिवीहरु रगतको माध्यमवाट शरिर भरी फैलिएर विभिन्न किसिममा लक्षणहरु देखा पर्दछन। वेलामा नै सही निदान र उपचार नभए मा छोटो समय मै ज्यान लिन सक्ने रोग हो।
के के हुन त लक्षणहरु ?
सामान्यतया औलो रोगका परजिवि भएको लामखुट्टेको टोकाई भएको १० देखी १५ दिन भित्रमा ज्वरो आउने, टाउको दुख्ने, वान्ता हुने, जोर्निहरु दुख्ने,असजिलो महसुस हुनेजस्ता सामान्य लक्षणहरु देखा पर्दछन । निरन्तर वा दिन विराएर ज्वरो आउने, शरिरका भित्री अङ्गहरु फियो,कलेजो सुनिने, रगतको मात्रा कमी हुने तथा परजिवीको प्रकृती अनुसार विभिन्न लक्षण तथा समस्याहरु देखिने गर्दछन।
निदान तथा उपचार
संकास्पद विरामी, तथा लक्षण मिल्दा जुल्दा विरामी हरुको रक्त नमुना संकलन गरी रक्त परिक्षण वाट मात्र मलेरिया भएको नभएको पत्ता लगाउन सकिन्छ। नेपालमा औलो रोगको लक्षणहरुका आधारमा (महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविका सहित अन्य स्वास्थ्य कार्यकर्ताद्वारा शंकास्पद औलोको रुपमा निदान, RDT द्वारा द्रत निदान परीक्षण, सक्ष्मदर्शक यन्त्रद्वारा रगत जाँच गरी प्रमाणित औलो रोग भए नभएको निदान गरिन्छ । औलो रोगको उपचारको लागी नेपालमा विभिन्न थरीका औषधीहरु नेपाल सरकारको तर्फवाट निशुल्क रुपमा विभिन्न स्वास्थ्य संस्थाहरुमा उपलब्ध छन । परजिवीको प्रकार अनुसार रोगको उपचार पनि छुट्टा छुट्टै हुने गर्दछ । स्वास्थ्य कर्मीको सल्लाह वमोजिम पुर्णरुपमा औषधि सेवन गर्न पर्ने हुन्छ ।
लामखुट्टेको टोकाईको माध्यमवाट मात्र सर्ने सक्ने यो रोगवाट वच्नको लागी सामान्य रुपमा लामखुट्टेको टोकाईवाट जोगिनु नै मुख्य रोकथाम हो । त्यसको लागि लामखुट्टेको विकास र जीवनचक्र नाश गर्नु नै सबैभन्दा उत्तम उपाय हो । पानी जम्ने स्थानहरू कम गर्ने, वासस्थान नष्ट गर्ने, लामखुट्टेको लार्भा नाश गर्ने, लामखुट्टेको टोकाइबाट जोगिने, राति सुत्दा सधैँ झुल प्रयोग गर्नुपर्दछ । शरीरका खुला अंगहरूमा लामखुट्टेबाट बच्न सकिने मलम लगाउने उपयोगी स्प्रे, लिक्विड, म्याट आदि पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ । जोखिम युक्त ठाउंहरुको भ्रमणमा जानु अगाडी रोकथामका उपाय तथा औषधिहरु प्रयोग गर्ने गरेमा औलो रोग हुन वाट जोगिन सकिन्छ ।
घर घर, समुदायहरुमा जनचेतना फैलाउनु, औलोरोगका लक्षणहरु वच्ने उपायहरुको वारेमा चेतना फैलाउने , संकास्पद विरामीले तुरुन्त परिक्ष ण गर्ने तथा विरामीहरुले तुरुन्त उपचार गर्ने आदी गरेमा औलो रोगवाट वच्न तथा अरु लाई वचाउन सकिन्छ ।
समुदाय स्तरमा जनचेतना फैलाउन तथा समुदाय स्तरमा नै रोकथामका उपायहरु अपनाउन मद्दत गर्ने यस्ता खालका दिवसहरुले निकै ठुलो भूमिका निर्वाह गरेका हुन्छ्न । तसर्थ हामी सवैले जानेका वुझेका कुराहरु एक आपसमा साटसाट गरेर नेपाल सरकार तथा विश्व स्वास्थ्य संगठनले औलो रोग नियन्त्रण गरी देश तथा संसारलाई औलोरोग मुक्त वनाउन लागेको अभियानमा हाम्रो तर्फवाट पनि सक्दो सहयोग गर्न पर्ने देखिन्छ । रोग लागेर उपचार गर्नु भन्दा रोग लाग्नै नदिनु उत्तम ।
सगुन पौडेल
24th April 2015
विश्वभर हाल कुनै न कुनै रोग तथा भाइरसहरुले महामारिको रुपमा फैलिएर जनजिवन प्रभावित पारीराखेका छन । कहिले वड फ्लू कहिले इवोला, हाल महामारीको रुपमा फैलिदै चर्चामा रहेको छ स्वाइन फ्लू  छिमेकी मुलुक भारतमा महामारीको रुपमा फैलिएर ८०० जना भन्दा वढिको ज्यान लिइसकेको स्वाईन फ्लूको त्रास नेपालमा पनि देखिसकेको छ। भारतका विभिन्न क्षेत्रहरुमा फैलिएको यो संक्रमणले हजारौको संख्यामा जनजिवन प्रभावित पारिसकेको छ। खुला सीमा, दिनहुँ हजारौं नेपाली तथा भारतीय नागारिकहरुको ओहोरदोहोर जस्ता कारणले नेपालमा स्वाइन फ्लु छिटै महामारीको रुपमा फैलिन सक्ने देखिन्छ। छिमिकी मुलुकमा वढ्दै गएको प्रभाव हेर्दा नेपाल उच्च जोखिममा रहेको देखिन्छ। नेपालमा सन २००९ मा पहिलो पटक देखा परेको यो संक्रमणले गत वर्ष नेपाल सरकारका उच्च ब्यक्ति सहित १८ जनाको ज्यान लिईसकेको छ। हाल सम्म नेपालमा लिइएको रक्त नमुना परिक्षण  अनु सर ५ जना मा स्वाइन फ्लू भएको पुष्टि भएको छ जसमा २ जना काठमाडौं, २ जना पोखरा र १ जना चितवनका बासिन्दा रहेका छन। नेपालमा फैलिन सक्ने अवस्थालाई मध्य नजर गर्दै स्वास्थ तथा जनसंख्या मन्त्रालयले नेपाल भरी अस्पतालहरुमा स्वाईन फ्लूको उपचार गर्नको लागी आवश्यक तयारी सहित छुट्टै कक्ष वनाउनको लागी निर्देशन पनि दिईसकेको छ। त्यस्तै महमारी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखाले पनि यो रोग फैलिनवाट जोगिन तथा वच्न वचाउनको लागी सवैलाई सचेतना सुचना दिईसकेको छ। यसै क्रममा नेपालमा स्वाईन फ्लू भित्रीन नदिन को लागी महामरी तथा रोग नियन्त्रण केन्द्रले विभिन्न नाकाहरु झापाको काकडभिट्टा,पर्साको वीरगन्ज, रुपन्देहीको भैरहवा, बाँकेको नेपालगन्ज र कन्चनपुरको गड्डाचौकी नाकामा रोग परीक्षणको व्यवस्था मिलाउने तयारी गर्दै छ । इन्फ्लुन्जा भाइरस टाईप ए ले गर्दा हुने स्वास प्रश्वास प्रणालीको संक्रमण गर्ने रोग हो स्वाईन फ्लू। एच १ एन १ नामले चिनिने यो भाईरल संक्रमण पहिलो पटक सुँगुरमा देखा परेको हुनाले स्वाईन फ्लू भनेर पनि चिनिन्छ । सुरुमा सुँगुरको सम्पर्कमा नियमित रहिरहने व्यक्तिहरुमा सुँगुरबाट यो भाईरस सर्ने गर्दछ। त्यसपछी स्वाइन फ्लू प्रभावित व्यक्तिहरुको सम्पर्कमा आउँदा हावाबाट सर्ने गर्दछ। स्वाइनफ्लुको भाईरस सामान्य रुघाखोकी जस्तै फैलिन्छ । रोगीले कुरा गर्दा, खोक्दा वा हाँच्छिउ गर्दा विषाणु युक्त स–साना पानीको नदेखिने कण वातावरणमा फैलिन्छ । दैनिक जिवनमा सामन्य रुपमा साझा प्रयोग भईरहने  ढोकाको हेन्डिल, टी।भीको रिमोट, हात राखेर हिँडने रेलिङ, बसको गेटमा भएको हेन्डिल, कम्प्युटरको किबोर्ड, आदि जस्ता स्रोतहरु वाट पनि सहजै यो भाइरस एक व्यक्तिवाट अरु व्यक्तिमा सर्न सक्दछ । यो भाइरस ७० डिग्री« सेन्टीग्रेडको तापक्रममा मर्दछ, बाहिरी बातावरणमा २ घण्टा वा सो भन्दा वढी पनि वाँच्न सक्दछ। स्वाइन फ्लूमा रुघाखोकी जस्तै नाकबाट पानी बग्ने, हाच्छिउँ आउने, खोकी लाग्ने, लगातार उच्च डिग्रीको ज्वरो आउनु ३८ÞÞÞ.३ डिग्री भन्दा वढी, घाँटी खसखसाउनु, घाँटी दुख्ने, टाउको दुख्ने, जीउ दुख्ने, थकाइ लाग्ने, सास लिन कठिनाइ हुने, वान्ता, झाडापखाला समेत हुन सक्छ। यो रोगको लक्षणहरु अरु सामान्य रुघा खोकीका जस्तै देखिन्छ्न ।
 लक्षणहरुको भरमा मात्र पत्ता लगाउन नसकिने यो रोग रगत परिक्षण गरे पछी मात्र थाहा हुने गर्दछ। स्वास प्रस्वास प्रणालीमा ठुलो असार पुर्याउने यो रोग वढ्दै गए पछी निमोनिया भई मानिसको मृत्यु हुने गर्दछ। प्रयोगशाा रक्त परिक्षण गर्दा स्वाइन फ्लूुको पुष्टि भए उपचारमा एन्टिभाइरल सहित अन्य औषधि दिइन्छ । बिरामीलाई प्रसस्त आराम गराई अरु ब्यक्तिको सम्पर्कवाट टाढा राखेर उपचार गरिन्छ। संक्रमणको शुरुवात दिनहरुमा नै यस रोगको पहिचान हुन सकेमा यस रोगको उपचार केही हद सम्म सम्भव छ अन्यथा यस रोग पत्ता लगाउन ढिला भएमा निमोनिया लगायत अरु कम्प्लिकेशन भएर ज्यान जाने निस्चित छ। यो भाइरल संक्रमण बूढापाका, पाँच वर्षमुनिका बालबालिका, गर्भवती महिला,मुट, फोक्सो र मृगौलामा समस्या भएकाहरू, दमको रोग भएका, शरिरको प्रतिरक्षा शक्ती कम भएका व्यक्तिमा अन्य व्यक्तिको तुलनामा बढी घातक हुने गर्छ । रोग लागेर उपचार गर्नु भन्दा रोग लाग्न नदिनु नै उत्तम उपाय हो । यो भाइरस जस्ता कडा प्रकृतीका संक्रमणवाट त झनै टाढा रहनु अति आवश्यक छ । यसवाट वच्नको लागी विभिन्न किसिममा उपायहरु अवलम्वन गर्न सकिन्छ। संक्रमितहरुको सम्पर्कबाट वच्ने, व्यक्तिगत सरसफाईमा विशेष ध्यान दिने,खोक्दा तथा हाँच्छिउ गर्दा नाक, मुख छोप्ने, सार्वजनिक स्थानहरुमा जाँदा रोग प्रतिरोधक स्तरिय मास्क प्रयोग गर्ने, साबुन पानीले हातमुख राम्रो संग धुने, सकेसम्म अरु ब्यक्तिहरुसँग सिदा सम्पर्क नगर्ने हात न मिलाउने,  घर  कार्यालयहरुमा साधरण रुपमा साझा प्रयोग हुने सामानहरुको सरसफाई मा ध्यान दिने लगातार लामो समय सम्म उच्च ज्वरो आएमा नजिकको स्वास्थ्य संस्थामा गएर आवश्यक परमर्श लिने आदी जस्ता उपायहरु अव्लम्वन गरेमा यस रोगवाट आँफु वच्न तथा अरुलाई वचाउन सहजै सकिन्छ। वेलामा नै आँफु सचेत भई अरुलाई पनि सचेत गराई यो रोग महामारीको रुपमा फैलिनवाट रोकेर छिमेकी मुलुकको जस्तो जनधनको क्षति हुनवाट जोगाउन तर्फ सवैको ध्यान जानुपर्ने देखिन्छ। हाम्रो सुन्दर नगरि पोखरामा संकास्पद ब्यक्तिहरुवाट लिइएको रक्त नमुनामा परिक्षण गर्दा २ जनामा स्वाइन फ्लू देखिइसकेको हुँदा हामी सवै सचेत भएर व्यक्तिगत सुरक्षाका साधनहरु राम्रोसँग प्रयोग गरी आँफु पनि वच्ने तथा अरुलाई पनि वचांउन तर्फ लाग्नुपर्ने देखिन्छ। सवैले आफ्नो आफ्नो ठाँउ वाट अग्रसर भई स्वाइन फ्लुको महामारी रोकथाम गर्न प्रति सवैले चासो दिएमा यसवाट हुन सक्ने संभावित क्षतिलाई रोक्न सकिनेछ । यसको वारेमा जनचेतनाको लागी आँफुले जानेका कुराहरु अरुलाई पनि सिकाउने तथा रोकथामका उपायहरु सिकाउन जरुरी छ।  
(मिती २०७१/११/१२ गते को आदर्श समाज राष्ट्रिय दैनिक पत्रीकामा प्रकाशित लेख)
Feb 23rd 2015
SAgun PAudel
एचआइभी एड्सको रोकथाम र उपचार विच हुने अन्तराललाई हटाऔ
हरेक वर्ष डिसेम्वर १ तारिखका दिन विश्वभर विभिन्न कार्यक्रमहरु गरी विश्व एड्स दिवस मनाइन्छ।  सन १९८८ देखि मनाउन लागिएको यो दिवस नेपालमा पनि विविध कार्यक्रमहरु गरी २७ औ दिवसको रुपमा आज मनाइदै छ । एच आई भि एड्स सम्वन्धी जनचेतना फैलाउने, यसको रोकथाम तथा उपचारको वारेमा विश्वभर जानकारी दिनु, एच आई भि एड्स विरुद गरिएका कार्यक्रम तथा गतिविधीहरुको वारेमा सवै ठाउँमा जानकारी पुर्याउनु नै यस दिवसको मुख्य उदेश्य हो। विश्वभर  ‘‘एचआइभीको नयाँ संक्रमण, भेदभाव र एड्सबाट हुने मृत्युलाई शून्यमा पुर्‍याऔ ”  भन्ने मुल नाराका साथ विभिन्न जनचेतनामूलक कार्यक्रम गरी मनाईंदैछ। एच आई भि रोकथाम, स्याहार हेरचाह उपचार तथा सहयोग गर्न तथा सर्वव्यापी रुपमा सेवाको पहुँच बढाएर शहश्रव्दी विकास लक्ष्य हाँसिल गर्न को लागि सन २०११ देखी २०१५ सम्म यो नारा तय गरिएको छ ।  जनस्तरमा जनचेतना फैलाएर एच आई भि को जोखिम घटाउन यस दिवसले महत्वपुर्ण भूमिका खेल्दछ ।
१९ औ शताब्दी तिरवाट पत्ता लागेको एच आई भि भाइरस बिश्वभर नै महामारीको रुपमा फैलिएको छ । मानव शरिरको प्रतिरक्षा प्रणालीमा आक्रमण गर्ने यो भाइरसलाई उपचारको माध्यमवाट पूर्ण रुपमा निको पार्न सक्ने औषधी तथा सर्नवाट रोकथाम गर्न सक्ने भ्याक्सिन अझै पनि पत्ता लगाउन सकिएको छैन । असुरक्षित यौन सम्पर्क, रगत तथा रगत जन्य पदार्थको असुरक्षित प्रयोग तथा सन्क्रमित आमावाट वच्चामा सर्न सक्ने यो भाईरसवाट सुरक्षित हुनको लागी रोकथाम नै मुख्य उपाय हो । मानव शरिरमा प्रवेश गरेपछी यो भाइरसले प्रतिरक्षा प्रणालीमा ठुलो असर गर्दछ । शरिरको अरु रोगसँग लड्न सक्ने क्षमतालाई कमजोर पार्दै जान्छ जसका कारण अन्य रोग लाग्ने जिवाणु, किटाणुहरुले शरिरमा सहजै आक्रमण गर्न सक्दछन । शरिर कमजोर भई अरु रोगहरुले पनि संक्रमण गरेको अवस्थालाई नै एड्स भन्ने गरिन्छ । एडस आँफैमा रोग भने होइन । एच आई भि भाइरसलाई पुर्ण रुपमा निस्तेज पारेर भाइरस मुक्त शरिर वनाउने औषधिहरु पत्ता  लागीनसके पनि शरिरको प्रतिरक्षा प्रणालीलाई पूर्ण रुपमा वलियो वनाई शरिरका सिपाई कोशहरु सि डि फोर सेल को संख्या वढाउन सहयोग गर्ने तथा हुनसक्ने अवसरवादी संकमणहरु रोक्नको लागी औषधिहरु पाइन्छन। एन्टिरेट्रो भाइरल थेरापी भनेर पाइने यि औषधीहरु नेपाल सरकारले विभिन्न ए आर टि साइटहरु वाट निशुल््क रुपमा वितरण गर्दै आएको छ । नियमित रुपमा ए आर टिको प्रयोगले शरिरलाई आवश्यक प्रतिरक्षा गर्ने शक्ती दिन्छ जसको मध्यमवाट एच आई भि भाइरस सहित पनि लामो जिवन जिउन सकिन्छ । उचित स्याहार सुसार,सुन्तलित भोजनको सेवन अपरिहार्य छ ।
विश्व स्वास्थ्य संगठनको तथ्यांक अनुसार सन २०१३ मा विश्वभर करिव १.५ मिलियन मानिसहरु एच आई भिसँग सम्वन्धित कारणवाट ज्यान गुमाएका छन, त्यस्तै ३ंं.५ मिलियन मानिसहरु एच आई भि संक्रमित भएर वाँचिरहेका छन । त्यसै गरी २०१३ मा नै २.१ मिलियन मानिसहरुमा एच आई भिको नयाँ संक्रमण भेटिएको छ। नेपालमा एच आइ भिको संक्रमण सन १९८८ मा पहिलो पटक देखा परेको थियो ।रास्ट्रीय एड्स तथा यौन रोग नियन्त्रण केन्द्रको २०१३ को अनुमान अनुसार करिव ४०,७२३ जना ब्यक्तिहरु एच आई भिवाट संक्रमित छन । यो संख्या विगतका वर्षहरुमा भन्दा कम हुँदै गएको छ । सोही तथ्यांक अनुसार सन २०१३ मा एच आई भिको व्यापकता अर्थात पृभ्यालेन्स रेट ०.२३ प्रतिशत रहेको छ ।२०७१ असार सम्ममा नेपालमा २५,२२२ जना एच आई भि संक्रमित ब्यक्तिहरु भेटिइसकेका छन । खास गरी नेपालमा केहि जोखिमयुक्त समुहमा मात्र एच आई भिको संक्रमण धेरै भएको पाइन्छ । नशावाट लागु पदार्थ लिने ब्यक्ति , महिला यौनकर्मी तथा तिनिहरुका ग्राहक ,पुरुष समलिङीहरु, विदेशमा काम गर्न जाने कामदार तथा तिनिहरुका परिवारका सदस्यहरुमा एच आई भि को जोखिम तथा संक्रमण वढी देखिन्छ। नेपालमा एच आई भि नियन्त्रण गर्नको लागि सुरु वाट नै निकै प्रयासहरु निरन्तर रुपमा भईरहेका छन । एच आई भि नियन्त्रण गर्नको लागि नेपाल सरकार तथा अन्य दात्रीनिकायहरुको सहयोगमा विभिन्न संघ सस्थाहरु लागीपरिरहेका छन। हाल सम्मको स्थिती हेर्दा नेपालले एच आई भि रोकथाम तथा नयाँ संक्रमणदर घटाउनमा उल्लेखेनिय प्रगती  हाँसिल गरेको छ। हाल नेपालमा रास्टिय एच आई भि रणनिती २०११ अनुसार रोकथाम, उपचार, स्याहार तथा सहयोगका कार्यक्रमहरु नेपाल सरकार तथा विभिन्न संघ सस्थाहरुले गरीराखेका छन।  हाल नेपालको लक्ष्य सन २०१६ सम्ममा एच आई भिको नयाँ संक्रमणदर लाई २०१० को तुलनामा ५० प्रतिशत घटाउने , एच आई भिसँग सम्वन्धित मित्र्युलाई २५ प्रतिशत घटाउने तथा आमावाट वच्चामा हुने संक्रमणलाई ९० प्रतिशत घटाउने रहेको छ। नेपालको स्थिति हेर्दा एच आई भि रोकथामका कार्यक्रमहरुले उल्लेखनिय प्रगती गरेर नयाँ संक्रमणदर घटेको देखिन्छ । यद्पी संक्रमितहरुको जिवनस्तर तथा सामजिक  आर्थीक  स्थितिलाई भने ध्यान दिनु पर्ने देखिन्छ। समाजमा प्रत्यक्ष अप्रत्यक्ष रुपमा कुनै न कुनै किसिमको लाल््छ्ना तथा भेदभाव रहिरहेको छ। समाजमा लुकेर रहेको लाल्छना तथा भेदभावहरु लाई हटाउन सकेमा धेरै कुरालाई सहयोग पुग्दछ। समाजले संक्रमित व्यक्तिलाई हेर्ने नजरमा परिवर्तन ल््याउन जरुरी छ। शारिरिक रुपमा मात्र नभई मानसिक रुपमा पनि पर्न जाने असर न्युनिकरण गरी एच आई भि सँग संम्वन्धित मित्र्युलाई घटाउनको लागी हामी सवैको प्रयासको खाँचो छ। विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार रोकथाम र उपचार विच हुने अन्तराल लाई हटाउन सकियो भने सन २०३० सम्ममा एच आई भिको महामारी विश्व व्यापिरुपमा नै हटाउन सकिन्छ। उचित किसिमको उपचार तथा ए आर टिको सरल रुपमा उपलब्धता भएमा मात्र एच आई भिको कारणले गर्दा हुने मित्र्युलाई कम गर्न सकिने देखिन्छ।
यसरि हेर्दा नेपालमा एच आई भि रोकथाम तथा उपचारका कार्यक्रमहरु लाई सफल र प्रभावकारी वनाउनको निम्ति नेपाल सरकार, विभिन्न संघ संस्थाहरु मात्र नभई सम्पूर्ण समुदाय ,व्यक्तिहरुको एकमुस्ट प्रयास भएमा मात्र सफल हुने देखिन्छ । हातमा हात मिलाई एच आई भि रोकथाम गर्नमा सवै एकजुट हौ । एच आइ भीको नयाँ संक्रमण, भेदभाव र एड्सबाट हुने मृत्युलाई शून्यमा पुर्याई एच आई भि मुक्त देश नेपाल वनाउनमा हामी सवै एकजुट होऔ।
(मिती २०७१।८।१५  गते को आदर्श समाज राष्ट्रिय दैनिक पत्रीकामा प्रकाशित लेख)
Nov 30th, 2014
सगुन पौडेल
हेल्थ असिस्टेण्ट (NAULO GHUMTI NEPAL)
स्टुडेण्ट अफ पब्लिक हेल्थ (LA GRANDEE International College, Pokhara)
विश्व भर स्वास्थ्य क्षेत्रमा चर्चाको विषय तथामिडिया,पत्र-पत्रीकाहरुमा समाचारको प्रमुख विषय वनेको एक भाईरस हो ईवोला सन १९७६ मा एकै पटक नजारा , सुडान , यामवुकी ,कङ्गो मा देखा परेर धेरै मानिसहरु लाईसंन्क्रमित वनाएको यो भाइरसले हाल आएर पश्चिम अफ्रीकि मुलुकहरुमा संन्क्रमणदेखाएको छ । गिनिया, लाईवेरिया, सेयरा म यो भाईरसका विरामीहरु देखापरिराखेका छन । इवोला भाइरसको कारणवाट हुने संन्क्रमण लाई पहिला इवोला हेमो रेजिक फिवर भनेर चिनिन्थ्यो । सुरुमा कङ्गो देशको इवोला भन्ने नदीकोनजिक रहेको गाँउमा यो भाइरस भेटिएको हुँदा यसको नामाकरण पनि त्यही नदी वाट नै गरिएको थियो । यो भाइरसले मानव जती तथा पश-पन्क्षीहरु मा पनि संक्रमण गराउन सक्दछसुरुको अवस्थामा यो  पशपन्क्षीहरु वाट नैमानव जातीमा फैलिएको थियो यो रोग अनि नै खतरा छ यो प्राण-घातक भाईरसको संक्रमण  मानव जातीमा भयो भने यसवाट मर्ने दर कारीव ९०प्रतिशत रहेको विश्व स्वास्थ्य संगठनले जनाएको छ ।
२०१३ को डिसेम्वरमा पहिलो पटक महामारीको रुपमाफैलिएको यो भाइरल संक्रमणले गिनियामा करिव ३७३ जना को ज्यान लिईसकेको छ । त्यस्तैलाईवेरीया ३२३ तथा सियेरालियोनमा ३१५ जनाले ज्यान गुमाएका छन् । संक्रमण हुने दर तथा यसको कारणवाटज्यान गुमाउनेको संख्या दिनानुदिन वढ्दो क्रममा छ । विश्वभर नै यो भाइरस फैलिनसक्ने सम्भावना पनि त्यतिकै रहेको छ । छोटो समय मा नै धेरै मानिस हरु लाईसंक्रमित गराई धेरै को मित्यु गराउने प्रमुख रोग को रुप मा ईवोला नै सावित भ ई सकेको छ । यस भाईरस को मुख्य अस र मानव शरिर कोभित्री अंग हरु म पर्दछ खस गरी शरिर को भित्री भाग मा अन्तरिक रक्तश्राव ग राएर नैमानिस हरु को ज्यान लिन्छ । भाईरस का धेरै परिवार हरु मध्य फिलो भाईरे डि मा पर्ने यो भाइरस का ५ वोटा प्रजाती हरु पाईएका छन जस मध्य३ वोटा प्रजाती हरु ले अफ्री कि मुलुक हरु ला म हा मारी म च्याई रहेका छन ।
यो भाइरस जङली पशुपन्क्षी (चिम्पान्जी, गोरिल्ला, फल खाने चमेरो, बाँदर आदि)हरुसँगको सिधा सम्पर्कवाट मानव जातीमा सरेको पाइन्छ । मानव जातीमा फैलिएपछी योभाइरस संक्रमित ब्यक्तीसँगको सिधा सम्पर्कवाट सर्दछ । संक्रमित ब्यक्तिइ हरु को रगत शरिर काअङ ग हरु वाट निस्किने तरल प दार्थ  तथासंक्रमित ब्यक्तिइ सँग को सिधा सम्प र्क वाट यो भाईरस सर्ने गर्दछ । यो भाईरस वाटनिको भएको पुरुष को विर्य वाट ७ दिन सम्म पनि सर्न सक्दछ । त्यसै गरि यो भाईरसको संक्रमणवाटमरेका मानिसहरुको दाह संस्कर गर्ने क्रममा सम्पर्कमा आउने ब्यक्तिहरु लाई पनिसर्ने गर्दछ ।अर्को तर्फ विरामीहरुको उपचार गराउने स्वास्थ्यकर्मीहरु पनि उच्चजोखिममा छन । विरामी लाई छुट्टै किसिमको उपचार चाहिने हुँदा निरन्तर रुपमाविरामीको उपचार गर्ने तथा विरामीको स्याहार सुसार गर्ने ब्यक्तीहरु बढी जोखिममा छन। रोगनियन्त्रण तथा रोक थाम केन्द्र (CDC), अमेरिकाका अनुसार यो भाइरस सँग सम्पर्कमा आएकोकरीव २ देखी २१ दिन भित्र सम्ममा लक्षणहरु देखा पर्दछन । सामान्यतया अरु भाईरस हरुमा जस्तै देखिने खालका लक्षणहरु देखिन्छन । सुरुमा ज्वरो आउने (३८ डिग्रीसेन्टिग्रेड भन्दा वढि) , कडा रुपमा टाउको दुखने, मांसपेशीहरु दुखने, शरिर कमजोर हुने, थाक्ने तथा पखाला लाग्ने आदी जस्तालक्षणहरु  देखा पर्दछन । खास गरी यो भाइरस मानव शरिर भित्रप्रवेश गरेपछी शरिर कमजोर हुने कारण ले नै यस्ता खाल क लक्षण हरु देखा पर्दछन योभाईरस ले शारिर को भित्री अंग हरु मा रक्त श्राव गराउदछ त्यही कारण वाट नै रगत कमहुने ल गायत अन्य समस्या हरु को कारण वाट मानिस को ज्यान जान्छ ।  अरु भाइरल संक्रमणहरु जस्तै हुने हुँदा सुरुमायो भाइरसको पहिचान तथा निदान गर्न निकै गाह्रो पर्दछ । इवोला संक्रमित क्षेत्र वाटआएको ब्यक्ती तथा त्यो क्षेत्रमा रहेका मानिसहरु मा यस्ता लक्षण देखिएमा विभिन्नरक्त नमुना हरु संकलन गरी परिक्षण गरेर यो भाइरस भएको नभएको पत्ता लगाइन्छ।ELISA,  PCR,VIRAL  ISOLATION जस्ता प्रविधिहरु को प्रयोग गरी योभाइरस्को संक्रमण पत्ता लगाइन्छ। विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार योभाईरस को संक्रमण वाट बच्नको लागी हाल सम्म कुनै पनि छैन तर हाल देखिएको महामारीकोकारण विभिन्न खोपहरु परिक्षण गरिदै छ । यो रोग लागी सकेपछी कुनै उपचार नभएकोहुँदा लक्षणहरुको उपचार (symptomatic treatment) गर्नु र थप हुनसक्ने अरु असर हरु कमगर्नुको विकल्प छैन ।विरामीलाई छुट्टै राखेर उपचार गर्ने , शरिरको तरल पदार्थ कम हुन नदिने, रगतको मात्र कम हुन नदिने , अक्सिजनको निरन्तर ब्यवस्था गर्ने, रक्तचाप तथा शरिरका अन्य मुख्यचिन्हहरु (Vital Signs)लाई व्यवस्थापन गर्ने, अरु देखिएका सवै समस्याहरुको उपचार गर्नु पर्दछ । CDC  का अनुसार यो भाइरस वाट वच्नको लागी जङगली जनावरहरु को सम्पर्कमानजाने, रोगसंक्रमित क्षेत्रमा आँफु ब्यक्तिगत रुपमा सुरक्षित रहने, रोग लागेका ब्यक्तिहरुको शरिरवाटनिस्कने तरल पदार्थ तथा रगतको सम्पर्कमा नजाने , त्यस्तै उपचारमा संग्लग्नस्वास्थ्यकर्मीहरुले ब्यक्तिगत सुरक्षाका सामानहरु (Personal ProtectiveEquipment’s)(पंजा, एप्रोन, चस्मा, माक्स आदी ) को प्रयोग गर्ने, संक्रमित ब्यक्तिका कपडा तथा उपचारमाप्रयोग भएका सामानहरुको राम्रो, सुरक्षित तरिकाले संकलन गरी व्यवस्थापन गर्नुपर्दछ  । उपचार गर्नुपर्ने विरामीहरु लाई त अनिवार्यरुपमा छुट्टै राखेर उपचार गर्नु नै पर्‍यो साथै विरामीको सम्पर्कमा आएका तर रोगदेखा नपरीसकेका मानिसहरु लाई पनि केहि दिन अरु ब्यक्तिहरुको सम्पर्कमा जान वाटरोकियो भने यो रोग सर्नबाट जोगाउन सकिन्छ ।
विश्व स्वास्थ्य संगठनले विश्व व्यापी आपतकालीनस्थितीको घोषणा गरेको अवस्था सवै मुलुकहरुले अवलम्वन गर्नु पर्ने Quarantine को नितीलाई नेपाल सरकारले पनिकार्यान्वयन गरेको छ । नेपालका सिमवर्ती क्षेत्र तथा नाकाहरु मा हेल्थ डेस्कस्थापना गर्ने घोषणा  सरकारले गरीसकेको छ।  नेपाल सरकारले त्रिभुवन अन्तरास्ट्रीयविमानस्थल मा हेल्थ डेस्क स्थापना गरी स्वास्थ्य जाँच सुरु गरेको छ । हुन त विश्वस्वास्थ्य संगठनले हवाई माध्याम वाट इवोला भाईरस सर्ने सम्भावना कम रहेको जनाएको छ त्यै पनि संक्रमित क्षेत्र वाट आएकामानिसहरु वाट अरु मानिस लाई सर्न भने सक्दछ । त्यसै गरी लाइबेरियाबाट फर्किएका सैनिकअधिकृत हरु लाई पनि स्वास्थ्य जाँच गरी निगरानीमा राखिएको छ । छिमेकी मुलुक भारतमा पनि यो भाईरसकोसंक्रमण देखा परी सकेको छ । नाईजेरियावाट भारत भमणमा आएका ब्यक्तिहरु मा जाँचगर्दा संक्रमणभेटिएको छ । खुला सिमना रहेको भारत मा इवोला को संक्रमण देखा परी सकेको हुँदानेपाल पनि जोखिम रहित छैन । यो भाईरस को संक्रमण अ त्य न्त छिटो फैलिन सक्दछ त्यसकारण नेपाल सरकार ले सवै नाका हरु मा छिटो भन्दा छिटो हेल्थ डेस्क स्थापना गरीपरिक्षण गर्ने सुरु गर्नु पर्ने देखिन्छ । यदपिनेपाल सरकारले देखाएको यो सकृयता  उदाहरणियनै छ,विश्व स्वास्थ्य संगठनले भन्ने बितिक्कै हेल्थ डेस्क स्थापना गर्ने निर्णय गरेकोथियो ।  विरगंज तथा काक्ररभित्ता मा हेल्थडेस्क स्थापना भईसकेको छ वाकी नाकाहरु मा पनि छिटै स्थापना गरी जाँच गर्ने कामसुरु गर्नुपर्ने देखिन्छ । इवोला भाइरस वारे सचेत भएर यो रोगकोसंक्रमणवाट बच्न तथा अरुलाई वचाउन जनचेतनाको ठुलो भूमिका हुन्छ । रोग लागेर उपचारतर्फ सोच्नु भन्दा रोग लाग्नै नदिनु अति उत्तम हुने हुँदा यस्ताजनस्वास्थ्यका  विषयहरु मा हामी सवैको विषशकिसिमको ध्यान जान जरुरी छ ।
SAgun PAudel
Aug, 20 2014
सन १९९१ देखी मनाउन सुरु गरिएको विश्व मधुमेहदिवस हरेक वर्षको नोवेम्वर १४ तारिखको दिन विश्वभर विविध कार्यक्रमहरु गरी मनाइन्छ। विश्व स्वास्थ्य संगठन र विश्व मधुमेह संघको संयुक्त आयोजनमा मनाउन सुरु गरिएकोयो दिवस इन्सुलिन हर्मोन पत्ता लगाउने वैज्ञानिक फिडिरिक व्यान्टीङ  को जन्मदिन अर्थात नोवेम्वर १४ तारिखका दिनमनाइन्छ । मधुमेह सम्वन्धी जनचेतना फैलाउने,रोकथामकाउपायहरुको वारेमा कुराहरु गर्ने, मधुमेहवाट हुन सक्ने खतराहरुवाट जोगिन गर्नुपर्नेकुराहरु फैलाउने, त्यसै गरी मधुमेह लाग्नवाट गर्नुपर्ने उचितवानी व्यवाहार, खानपान आदी जस्ता कुराहरुको विश्व व्यापीरुपमा जानकारी दिनु नै यो दिवसको मुख्य उदेश्य हो ।
नेपालीहरुले साधरण रुपमा चिनी रोग भनेर चिन्नेरोग हो मधुमेह । हाम्रो शरिरमा बग्ने रगतमा चिनी अर्थात ग्लुकोजको मात्र औशतमा ६०देखी १४० यम जि/डेसी लिटर  हुनुलाई सामान्य मानिन्छ । शरीरमा चिनीको मात्रा धेरै भएर विभिन्न लक्षण देखिएमाउक्त बिरामीलाई डाइविटिज अथवा मधुमेह भएको भनेर भनिन्छ ।
मधुमेह एक प्रकारको दिर्घरोग हो जुन हाम्रोशरिरमा उत्पादन हुने इन्सुलिन नामक हर्मोन जसले हाम्रो रगतमा चिनीको मात्रालाईनियन्त्रण गर्ने काम गर्दछ यसको उत्पादन नै नहुने अथवा शरिरलाई चाहिने मात्रामाउत्पादन नभई हाम्रो शरिरमा चिनीको मात्रा नियन्त्रण गर्न नसकेर हुने रोग नै मधुमेहहो । मधुमेहको वंशानुगत रोग भएकाव्यक्ति ,प्याङ्क्रियज ग्रन्थिको रोग लागेका, अत्यधिकमोटा व्यक्तिहरू, मद्यपानकोसेवन सधैं गर्ने व्यक्तिहरूलाई मधुमेह हुने गर्छ। मधुमेहका बिरामीलाई मृगौला, मुटु, आँखा, पिसाबमा संक्रमण, छाला एवं दिमागी समस्या देखिन सक्छ।
मधुमेह दुई प्रकारका हुन्छन्,इन्सुलिन हर्मनको आवश्यकता पर्ने, टाइप१ र इन्सुलिन हर्मोनको आवश्यकता नपर्ने, टाइप२। इन्सुलिनको उत्पादन बन्द भएमा वाइन्सुलिन उत्पादन गर्ने कोषमा क्षति भएमा टाइप १ मधुमेह हुने गर्छ  भने टाइप २ मधुमेहइन्सुलिन हर्मोनको गलत क्रियाकलाप एवं इन्सुलिन हर्मोन निस्कृय भएमा हुने गर्दछ। मधुमेहभएको नभएको थाहा पाउनको लागी हामीले रगतमा ग्लुकोजको मात्रा कति छ भनेर जाँच गरेरमात्र थाहा पाउन सकिन्छ । मधुमेह  भएका बिरामीहरुको पिशाव जाँच गर्दापनि पिसावमा चिनीको मात्रा पनि देखिन सकिन्छ।
सामान्यतया छिनछिनमा पिसाव लागी रहनु, पिशाव पोल्नु, वढी तिर्खा लाग्नु, मुखसुक्खा हुनु,वढी भोक लाग्नु, शरिरको तौल कम हुँदै जानु वा घटबढभई रहनु,छिटो छिटो थकाई लाग्नु ,शरिर अल्छि हुँदै जानु, हातखुट्टा झमझमाउनु ,आँखालेधमिलो देखनु,घाउहरुसन्चो हुन लामो समय लाग्नु तथा अन्य सन्क्रमणहरु लामो समय सम्म निलोनहुनु आदी खालका लक्षणहरु देखा पर्दछन।
विश्वभर नसर्ने प्रकृतिकारोगहरु दिनानुदिन वढ्दै छन । सर्ने किसिमका रोगहरु सजिलै नियन्त्रण गर्न सकिने तरनसने रोगहरु लाई नियन्त्रण गर्नको लागी जिवनयापन , खुवाई, तथाव्यक्तिगत रुपमा नै वढी ध्यान दिनु पर्ने हुन्छ । आधुनिकता तथा वढ्दै गएको विलासिनजिवन यापनले गर्दा पनि खान पिनमा त्यति ध्यान नदिएको कारणले पनि एस्ता प्रकृतीकारोगहरु वढ्दै गएका छन ।
विश्व स्वास्थ्य संगठनको एकप्रतिवेदन अनुसार विश्व भर हाल ३४७ मिलियन ब्यक्तिहरुलाई डाईवेटिज भएको तथ्यांक सार्वजनिक भएको छ । सन२०३५ सम्ममा यो संख्या वढेर करिव ५९२ मिलियन पुग्ने विश्व मधुमेह संघको एक तथ्यांकलेदेखाएको छ ।  त्यस्तैगरी सन २०१२ मा करिव १ .५ मिलियन मिर्त्यु प्रत्यक्ष अप्रत्यक्ष रुपमा मधुमेह कैकारणले हुने अनुमान गरिएको थियो । हाम्रो देश नेपाल जस्तो मध्य तथान्युन आय हुने  मुलुकहरुमा करिव ९० प्रतिशतमधुमेहका विरामीहरु रहेको विश्व स्वास्थ्य संगठनको अनुमन छ । सन२०३० सम्ममा ज्यान जाने रोगहरु मध्य विश्वको सातौ ठुलो रोग मधुमेह हुने अनुमानगरिएको छ ।  विश्व मधुमेह संघको एक तथ्यांक अनुसार नेपालमासन २०१३ सम्ममा ६७४,१२० मधुमेहका विरामीहरु भेटिइसकेकाछन ।यसरी हेर्दा दिनदिनै मधुमेह रोगका विरामीहरु वढ्ने क्रम जारीछ।उचित खानपान तथा वेलामा नै रोगको निदान गरी यसवाट हुनसक्ने अरु खतराका समस्या कम गर्न ध्यान जानु पर्ने देखिन्छ ।
भनिन्छ रोग लागेर उपचारगर्नु भन्दा रोग लाग्नै नदिनु वेश हुन्छ । हामीले मधुमेह रोग लाग्नवाट रोक्नकोलागी विभिन्न किसिमका उपाय हरु अवलम्वन गर्यौ भने मधुमेह रोगलाई रोक्न तथानियन्त्रण गर्न सहजै सक्दछौ । एक अनुसन्धानले दिएको रिपोर्टअनुसार दैनिकरुपमा ३० मिनेट व्यायम गर्नाले मधुमेह रोग लाग्ने सम्भावना ४०प्रतिशतसम्म घट्नसक्छ । शरिरको तौललाई नियन्त्रण गर्ने, शारिरिकरुपमा सकृय रहने,दैनिक व्यायम तथा कसरत, योगा गर्ने, विहानसाँझ हिंड्ने वानी वसाल्ने,  सन्तुलितआहारको सेवन गर्ने, वजारमा पाइने तयारी खाना तथा खाजाहरु नखाने, शरिरमाचिल्लो पदार्थ तथा कोलेस्ट्रोललाई नियन्त्रणमा गर्ने, प्रशस्तमात्रामा सागसब्जी, फलफूल र रेशादार खानेकुरा खाने, चुरोट रक्सी तथा अन्य सूर्तिजन्य पदार्थहरुकोसेवन नगर्ने,वेला वेलामा आफ्नो रक्त परिक्षण गरी शरिरमा ग्लुकोजकोमात्र कति छ जाँच गने, चिकित्सक तथा स्वास्थ्यकर्मीहरुसँग उचित किसिम को परामर्श गर्ने वानी बसाल्ने आदी गरेमा हामीले मधुमेहवाट जोगिनसकिन्छ ।

त्यसै गरी यदि हाम्रो शरिरमामधुमेह देखिसकेको छ भने दैनिक शरिरको ग्लुकोजलाई नियन्त्रण गर्नको लागी चिकित्सककोपरामर्श अनुसार औषधी नियामित रुपमा सेवन गर्ने संयमितएवं सन्तुलित खानपान, नियमितव्यायाम र आवश्यकता अनुसारको सही औषधि वा इन्सुलिनको प्रयोग गरेर मधुमेहलाईनियन्त्रणमा राख्न सकिन्छ।  सामान्यतयाचिनी, चकलेट, गुलियो बिस्कुट, केक, आइसक्रिम, कोल्ड डि्रंक, अण्डा, तारेको, भुटेको खाना, चुरोट, मादक पदार्थ आदि जस्ता खानेकुराहरु नखाँदा राम्रो हुन्छ । हरियो सागपात, रायो, पालुंगो, मेथी, मूला, काउली, बन्दा, लौका, घिरौला, करेला, भान्टा, कागती जस्ता खानेकुराहरु सुन्तुलितरुपमा सेवन गर्दा राम्रो हुन्छ । मधुमेहका रोगीले नियमित रूपले हल्का किसिमको व्यायामगर्नु राम्रो हुन्छ । मर्निङ वाक, साइकलचलाउनु, पौडीखेल्नु राम्रोहुन्छ । 
स्वास्थ्य क्षेत्रमाचुनौतीको रुपमा रहेका नसर्ने खालका रोगहरु लाई नियन्त्रण गर्नको लागी विश्व व्यापीरुपमा विभिन्न किसिममा योजना, रणनिती,कार्यक्रमहरु ल्याईएका त छन नै त्यै पनि यि रोगहरु नितान्त ब्यक्तिगत ध्यान पुग्ननसकेमा नियन्त्रण गर्न सकिदैन । यस्ता प्रकृतीका रोगहरु लागीसकेपछी पुर्ण रुपमा निको पारेर स्वास्थ्य हुन पनि नसकिने हुँदा वेलामा नै जोखिम कमगर्ने, खानपिनमा ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ । नसर्ने खालका रोगहरु बढी घातक हुने हुँदा रोगलागेर उपचार तिर सोच्नु भन्दा पनि वेलामा नै आफ्नो शरिरको ख्याल गरी जोखिमहरुघटाउन तिर सवैको ध्यान जान जरुरी देखिन्छ ।
Updates Nov 2014
विश्व मधुमेह दिवस २०१४
हरेक वर्ष अक्टुवर १० तारिखको दिन विश्व मानसिकस्वास्थ्य दिवस मनाइन्छ  । सन १९९२ देखी मनाउनलागिएको यो दिवसको सुरुवात विश्व मानसिक स्वास्थ्य संघ ले गरेको थियो । मानसिक स्वास्थ्य संम्वन्धी जन चेतनाफैलाउन , स्वास्थ्यको प्रवर्ढ्न गर्न, मानसिक रोगहरु वाट बच्ने, रोकथाम गर्ने उपायहरु फैलाउन तथा विश्वभर मानसिक स्वास्थ्य को वकालत गर्ने को लागी यो दिनले निकै मह्त्व पुर्ण भूमिकानिर्वाह गर्दछ  । मानसिक स्वास्थ्यकोक्षेत्रमा काम गर्दै आएका ब्यक्ति, संघ संस्थाहरुले आफ्ना कामहरु ,मानसिक स्वास्थ्य क्षेत्र मा गरेकाप्रयासहरु, अवसरहरु, चुनौतीहरु तथा उपलब्धीहरु लाईप्रस्तुत गर्ने दिनको रुपमा पनि यो दिन लाई लिइन्छ ।
त्यसै गरी विश्व भर मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरुकोबड्दो प्रकोप ,तथा यस वाट मानिसको जिवनमा पर्नगएका  मनोसामजिक , आर्थीक लगायत सवै किसिमका असरहरु   कम गर्नको लागी सबै क्षेत्र हरु तथा संघ संस्थाहरु वाट  सहयोग तथा सहकार्यको लागी आहवान गर्ने ,जुट्ने तथा मानसिक स्वास्थ्यको क्षेत्रमा अझै गर्नु पर्ने कामहरु को वारेमा छलफल गर्ने , कार्य योजना वनाउने दिनको रुपमा पनि यसदिन लाई लिइन्छ ।  यस वर्ष विश्व स्वास्थ्य संगठन तथा विश्वमानसिक स्वास्थ्य संघको आयोजनमा विश्वभर ‘‘सिजोफेर्निया सहित को स्वस्थ्य जिवनवाँचौ’’भन्ने मुल नाराका साथ बिभिन्न कार्यक्रमहरु गरी विश्व भरी नै मानसिक स्वास्थ्यदिवस मनाइदै छ।
विश्व स्वास्थ्य संगठनको अनुसार मानिस पूर्णरुपमा स्वास्थ्य हुनको लागी शारिरिक, सामाजिकतथा मानसिक रुप मा स्वास्थ्य भई कुनै रोग तथा दुर्वलताबाट मुक्त हुनु पर्दछ। यस अर्थमा हेर्ने हो भने मानिसस्वास्थ्य हुन को लागि मानसिक स्वास्थताको पनि निकै ठुलो भूमिका खेल्दछ। विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार मानसिकरुपमा स्वास्थ हुनु भनेको केवल मानसिक रोगहरु वाट मात्र मुक्त हुनु होइन । मानिस को जिवन मा हुने समस्या हरु सहजैव्या व्यवस्थापनगर्न सक्नु , तनावब्यवस्थापन  गर्न सक्नु, आफ्नो क्षमता , योग्यता लाई राम्रो संग वुझ्न सक्ने समय अनुसार सोच, विचार गर्न सक्नु तथा सामाजिक र आर्थीक  रुपमा उत्पादनशिल जिन्दगी लाई चलाएर समाजमाकुनै न कुनै किसिमको योगदान पुर्‍याउन सक्ने क्षमता लाई पनि मानसिक स्वास्थता सँग जोडिएको छ ।
विश्व भर मानसिक रोग तथा समस्या हरु बड्दो रुपमा देखिदै गएका छन । मानसिक रोगहरु को ठ्याक्कै यती नै विरामी छन भनेर एकिन गर्न नसकिएतापनि बिभिन्न अनुसन्धानहरुका अनुसार विश्वमा दिनानुदिन मानसिक समस्या हरु को प्रकोपवड्दो छ । विश्व स्वास्थ्य सँगठनको एक प्रतिवेदन अनुसार विश्व भर ४५० लाख मनिसहरुमानसिक समस्या भोगी राखेका छन हरेक ४ जना मनिस हरु मध्य १ जना मानिस ले आफ्नो जिवनको कुनै क्षण मा कुनै न कुनै किसिम को मानसिक समस्या भोगेको पाइएको छ ।  त्यसै गरी संसार भर रोग हरु को भार मध्य करिव  १४ प्रतिशत भार न्युरो  साइक्याटृक समस्याहरुले ओगटेको छन । त्यसै गरी नसर्ने रोगहरुको मात्र कुरागर्ने हो भने करिव २८ प्रतिशत भार मानसिक रोगको छ जुन क्यान्सर तथा मुटु रोगहरुको भारभन्दा निकै धेरै छ । त्यसै गरी विश्व को करिव १/१५ भाग मानसिक समस्याहरु दक्षिण एसियामा नै पर्दछन । विश्व स्वास्थ्य सगठन को २००१ कोप्रतिवेदन अनु सार करिव १० प्रतिश्त नेपालीहरुले कुनै न कुनै किसिम मानसिक समस्या भोगेको अनुमान गरिएको छ । मानसिक स्वास्थ्य दिवसको अवसर मा यस वर्ष विश्व भर केन्द्रीत गरिएको रोग  हो  सिजोफेर्निया । सिजोफेर्निया सहितको स्वास्थ जिवन जिउभन्ने नारा सहित यो दिवस मनाईदै छ । सिजोफेर्निया एक प्रकारको गम्भिरमानसिक समस्या/रोग हो यो समस्याको उपचार गरेमा पुर्ण रुपमा निको पार्न भने सकिन्छ । विरामीलाई आफु विरामी भएको थाहा नहुने रोग,यो सबै भन्दा कडा मानसिकरोग हो । यस्ता विरामी वाहिरी संसारवाट टाढा रहन्छ । एक्लै वस्दा कानमा आवाज आएकोमहसुस यी विरामी अरु देखी शंका गर्ने एक्लै मुख चलाउने एक्लै बस्ने गर्छन । राम्रोकुरामा खुसी हुने नराम्रो कुरामा रिसाउने गर्दैनन् । सामान्यतया यिविरामीहरुले आफ्नो दैनिक गर्नुपर्ने कामहरु गर्न भने  छोड्दैनन ।सफासुग्घर, ननुहाउने, दाँत माझने आदी जस्ता कृयाकलापहरुगरिरहन्छन। मानिस एकआपसमा कुरा गर्दा  मेरा वारेमाकुरा गर्‍यो कि भनेर तर्सने गर्दछन, कोही राती सुत्दैन। आफ्नोपरिवार र समाजको कुनै घट्दै जान्छ । कुरा नमिलाईएका वाक्यहरुएक्लाई बोली रहने तथा भिन्न किसिमका सोचाईहरु कुराहरु गर्ने, एकोहोरो चिन्तित हुने. डराउने तथा घरबाट भाग्ने आदी जस्ता लक्षणहरु देखा पर्दछन । सिजोफेर्निया तथा कडा खालको उदासपन भएका ब्यक्तिहरु मा उमेरनपुग्दै जिवन जाने खतरा धेरै हुन्छ, विश्व स्वास्थ्य संगठनकोएक कार्य-योजनाको तथ्यांक हेदा सामान्य मनिसहरुमा भन्दा करीव ४०-६०प्रतिशत बढी उमेर नपुग्दै ज्यान गुमाउने खतरा यि विरामीहरु मा भेटिएको छ । यो रोग विभिन्न कारणहरु वाट पैदा हुने गर्दछ कतिपय मानिसमा संकालु वावतावरण, वंशाणुगत असर र कतिपय मानिसमा गहिरो मानसिकचोटवा चिन्ताको कारणबाट यो समस्या भएको पाइन्छ। हाम्रोदिमाखमा रहेका न्युरो-ट्रास्मिटरको तालमेल नमिल्दा यो समस्या भएकोपाइन्छ । डोपमिन र ग्लुटामेट भन्ने न्युरो ट्रास्मिटर को मात्रामा तल-माथि भएमा यो समस्या हुने गरेको पाइन्छ । विश्वस्वास्थ्य संगठनका अनुसार विश्व भर करिव २४ अरब मानिसहरु मा यो समस्या देखा परेको छ । यो समस्या खास गरी १५ देखी ३५ वर्ष उमेर समुहका मानिसहरुमा बढी पाइन्छ । विरामीहरु मध्य ५० प्रतिशतले अझै सम्म पनि उचित उपचार पाउनसकेका छैनन । खास गरी हाम्रो जस्तो विकासशोशिल राष्ट्रहरुमा करिव ९० प्रतिशतविरामीहरुले सही उपचार पाएका छैनन ।
यस समस्याकोउपचार गर्नको लागी सवै किसिम का एकिकृत प्रयासहरुको खाँचो पर्दछ । घर, परिवार, समाज सवैको उपयुक्त भूमिका पुगेमा मात्र योसमस्याको समाधन हुन सक्दछ । उचित परमर्श, मनोसामाजिक सान्त्वना , उचित औषधी को प्रयोग गर्नु पर्दछ । उचित परमर्श, मनोसामाजिक सान्त्वना,उचित औषधीको प्रयोग गर्नु पर्दछ । नेपाल सरकारले सन १९९६ मा मानसिक स्वास्थ्य सेवाको सवै जनसमुदायमा पहुच र उपलव्धता कायम गर्ने ,मानसिक स्वास्थ्यताको वारेमा जनचेतना फैलाउने उदेस्यले मानसिक स्वास्थ्य निति ल्याएको छ । विविध कारणवस यो नितिलाई समुदाय स्तरसम्म अझसम्म पनि कार्यान्वयन गर्न नसकिएको हुनाले पूर्ण रुपमा मानसिक स्वास्थ्य सेवाको पहुंच सबै ठाउमा पुगी सकेको छैन। यदपि नेपाल सरकारबाट मानसिक स्वास्थ्यलाई प्रवधन गर्ने मानसिक रोग रोकथाम गर्ने तथा बेलैमा उपचार गर्ने कार्यक्रमहरुलाई अगाडी नबढाएको भने होइन । नेपाल सरकारको ९द्यबकष्अ भ्ककभलतष्ब िजभबतिज कभचखष्अभ० अति आवश्यक आधारमभुत स्वास्थ सेवा भित्र मानसिक स्वास्थ्य सेवा सबै ठाउमा नसमेटिईसकेको हुनाले मानसिक स्वास्थ्य सम्बन्धी कार्यक्रमहरु कम भएको पाईन्छ । हाल नेपाल सरकारले समुदायमा आधारीत मानसीक रोग सम्बन्धी कार्यक्रम सम्पूर्ण जिल्ला तथा स्वास्थ्य केन्द«हरुमा विस्तार गर्ने योजना बनाएको छ । समुदाय स्तरबाट नै मानसिक रोग रोकथाम उपचार पुनस्थापना तथा मानसिक स्वास्थ्यको प्रवद्धन गरियो भने नेपालमा मानसिक रोग सम्बन्धी समस्यालाई हटाउन सकिन्छ ।
यसरी हेर्दा समाजमा रहेका मानसिक समस्याहरु लाई हटाएर सामाजिक र आर्थीक रुपमा समाज लाई अगाडी वढाउनको लागी हामी सवैको आ आफ्नो ठाउवाट  प्रभावकारी भूमिका निर्वाह गरियो भने पक्कै पनि मानसिक रुपमा स्वस्थ्य समाज निर्माण गरी नयाँ नेपाल निर्माण टेवा पुग्थ्यो कि ?
धन्यवाद ।
(मिती २०७१/६ ।२४  गते को आदर्श समाज राष्ट्रिय दैनिक पत्रीकामा प्रकाशित लेख)
Student of PublicHealth (LA GRANDEE INTERNATIONAL COLLEGE,Simalchour Pokhara)
सन् १९९९ देखी संयुत्त राष्ट्र संघको आयोजनामा मनाउन सुरु गरिएकोअन्तराष्ट्रिय युवा दिवस यस वर्ष अर्थात २०१४ अगस्ट १२ का दिन पनि मनाइदैछ । युवार मानसिक स्वास्थ्य लाई आधार वनाई यस वर्षको युवा दिवसलाई MentalHealth Matters अर्थात ''समद्धीका लागी मानसीक रुपमा स्वास्थ्य युवा''  राख्ने मुल नाराकोसाथमा विभिन्न कार्यक्रम गरि आज मनाइदै छ । संयुक्त राष्ट संघले युवाहरुको विकासनिर्माणमा भुमीका ,परिवर्तनका लागि  युवा परिचालन तथा युवा वर्गहरुले भोग्दै आएकासमस्याहरु तथा युवावर्गहरुको समान सहभागिता आदि जस्ता विषयहरुलाई स्पष्टसंग सबैजनताहरु तथा सबै ठाउ“मा पु¥याउनको लागि युवा दिवस मनाउदै आएको छ ।
अन्तराष्ट्रिययुवा दिवस २०१४ अगस्ट १२
          विश्वको जनसंख्या मध्ये करिव १.२ अरवजनसंख्या १५ देखि २५ उमेर समुहका युवाहरुको रहेको छ , त्यसको ६२% एसिया जसमध्ये २०% जनसंख्या SAARC क्षेत्र भित्र पर्दछ । हाम्रो देशमा पनि करिव३८.८५%जनसंख्या १६–४० वर्ष भित्रका युवा वर्गहरुको रहेकोछ । नेपाल सरकारको युवा नितिका अनुसार १६ वर्ष देखि ४० वर्ष उमेर समुहव्यक्तिहरुलाई युवा वर्गमा समेटिएको छ । संयुक्त राष्ट संघको एक प्रतिवेदन अनुसारविश्वभर युवाहरुमा देखिएको मुख्य समस्या बसाई सराई छ , अन्तराष्ट्रिय वसाईसराई करिव २३२ लाखरहेको छ जसमध्ये करिव ३०% २९ वर्ष भन्दा कम उमेरका व्यक्तिहरु रहेका छन् यसरी हेर्दा युवाशक्तिहरुको अन्तराष्ट्रिय वसाईसराई निकै बढ्दै जाने पाइन्छ । विभिन्न किसिमकाअवसरहरु ,राजगारी ,शिक्षा ,अदि जस्ता कुराहरुले गर्दा वसाईसराई वढेको देखिन्छ । हाम्रो देशनेपालमा पनि ठूलो संख्यामा युवा वर्गहरु कुनै न कुनै कारण वस नेपाल छोडेर वाहिरगएको देखिन्छ यसले गर्दा देश ज्ञान, सिप,दिनानुदिन अन्तराष्ट्रिय करण भइरहेकोछ  यसलाई रोकेर देशलाई संवृद्ध विकास तिरअगाडी बढाउनको लागी नेपाल सरकारले स्पष्ट रुपमा रोकन पर्दछ । र आफ्नै देशमारोजगारी शिक्षा तथा अन्य अवसरहरुको सुनिश्चितता गर्नु सरकारको मुख्य दायित्व रहन्छ।
यस वर्षको अन्तराष्ट्रिय युवा दिवसले विशेष गरिमानसिक स्वास्थ्य युवा भएमा समृद्ध देश बनाउनको लागि युवाले पु¥याउने भुमीका अझै राम्रो हुन सक्दछभन्ने कुरालाई जोड दिइएको छ । विश्व स्वास्थ्य संगठन (worldhealth organization) कोस्वास्थ्यको परिभाषा अनुसार मानिस स्वास्थ्य हुनको र सामाजिक, शाररिक तथा मानसिक रुपमानै स्वास्थ्यभई कुनै रोगहरु नभएको हुनुपर्दछ । यस अर्थमा मानसिक स्वास्थ्य विना एउटा स्वास्थ्यमानिसको परिकल्पना हुदैन । यसै कारण मानसिक रुपमा युवाहरु स्वास्थ्य भएमा देशकोविकास गर्न एउटा समृद्ध राष्ट्र निर्माण गर्नमा ठूलो टेवा पुग्दछ । विश्वभर करिव२०%युवाहरु मानसिक अवस्थाको परिस्थीती सामना गरिरहेको  संयुत्त राष्ट्र संघ एक तथ्याड्डकले देखाउछ ।यसरी मानसीक अवस्थता वढ्दै जानेको झन मानसीक रोग तथा यसबाट समाजमा पर्ने असरहरुपनि बढ्दै जाने देखिन्छ । नेपालमा हेर्ने हो भने करिव २०% जनसंख्यामा मानसिक अवस्थता भएको भन्नेअनुमान गरिएको छ । सन् 2010 LEAD भन्ने सस्थाको सर्वेक्षण अनुसार प्राथमिक स्वास्थ्य उपचार लिन आउने इएम्विरामी छ करिव २०–२५% विरामीहरुमा मानसिक अवस्थता तथामानसिक रोग सम्वन्धी लक्षणहरु पाईएको छ । नेपाल सरकारले सन् १९९६ मा मानसिकस्वास्थ्य सेवाको सवै जनसमुदायमा पहु“च रउपलव्धता कायम गर्ने ,मानसिक स्वास्थ्यताको वारेमा जनचेतनाफैलाउने उदेस्यले मानसिक स्वास्थ्य निति ल्याएको छ । विविध कारणवस यो नितिलाईसमुदाय स्तरसम्म अझसम्म पनि कार्यान्वयन गर्न नसकिएको हुनाले पूर्ण रुपमा मानसिकस्वास्थ्य सेवाको पहुंच सबै ठाउ“मापुगी सकेको छैन् । यदपि नेपाल सरकारबाट मानसिक स्वास्थ्यलाई प्रवधन गर्ने मानसिकरोग रोकथाम गर्ने तथा बेलैमा उपचार गर्ने कार्यक्रमहरुलाई अगाडी नबढाएको भने  होइन । नेपाल सरकारको (BasicEssential health service) अति आवश्यक आधारमभुत स्वास्थ सेवाभित्र मानसिक स्वास्थ्य सेवा सबै ठाउ“मानसमेटिईसकेको हुनाले मानसिक स्वास्थ्य सम्बन्धी कार्यक्रमहरु कम भएको पाईन्छ । हालनेपाल सरकारले समुदायमा आधारीत मानसीक रोग सम्बन्धी कार्यक्रम सम्पूर्ण जिल्ला तथास्वास्थ्य केन्द«हरुमा विस्तार गर्ने योजना बनाएको छ ।समुदाय स्तरबाट नै मानसिक रोग रोकथाम उपचार पुनस्थापना तथा मानसिक स्वास्थ्यकोप्रवद्धन गरियो भने नेपालमा मानसिक रोग सम्बन्धी समस्यालाई हटाउन सकिन्छ ।
 नेपाल सरकारले स्वास्थ क्षेत्रमा छुट्टाउनेकरिव एक प्रतिशत बजेट मात्र मानसिक रोग सम्बन्धी कार्यक्रमहरुमा छुट्टाएको पाईन्छमानसिक रोग सम्बन्धी कार्यक्रमहरुलाई प्रभावकारी बनाउन त्यसलाई अझ बढाउदै लैजानुपर्ने देखिन्छ । मानसिक रोग सम्बन्धी कार्यक्रम गर्ने विभिन्न संघसंस्थाहरु अन्यकार्यक्रम को तुलनामा केही कम नै रहेका छन् । अन्तराष्ट्रिय स्थरका संघसंस्था तथादात्रि निकायहरुलाई मानसिक रोग सम्बन्धी कार्यक्रमहरु ल्याउनको लागि प्रस्तावनाप्रोसाहन तथा वतावरण निर्माण गर्नुपर्ने देखिन्छ ।  
यसरी मानसिक स्वास्थ र यूवालाई हेर्दा विभिन्नकिसिमका मानसिक समस्याहरुले गर्दा  यूवावर्गहरु कुनै न कुनै किसिमको लाल्छना तथा भेदभाव भोगी रहेका छन.् । यूवावर्गहरुलाईउत्पादनशिल तथा विकाश प्रति जागरुप बनाउनमा उकथअजयकयअष्ब िपरामर्श तथा सहयोगकोखाचो पर्दछ । युवाहरुले भोगेका विभिन्न समस्याहरुको कारणबाट कुनै न कुनै किसिमकोमानसिक अस्वस्थताको जन्म भएको छ । यसलाई रोक्नको लागि हामी सबै  जनाले आफ्नो ठाउ“बाट प्रभावकारी भूमीका निर्वाह गरियो भने युवा वर्गमा देखिने मानसिकअस्वस्थताका समस्याहरुलाई हटाउन सकिन्छ । देशको उन्नति प्रगति तथा युवा वर्गहरुकोपरिवर्तन शिल ज्ञानशिप र क्षमतालाई प्रयोगमा ल्याएर राष्ट्र निर्माणमा टेवा पु¥याउन सकिन्छ ।
सामाजिक आर्थिक राजनैतीक तथा सांस्कृतिपरिवर्तनकोलागी युवाको भूमिका ठूलो रहेको हुन्छ । समाजलाई परिवर्तन गरीविकासकोबाटो तिर उन्मुख गराउने मुख्य जिम्मेवारी यूवाहरुको नै हो । यूवाहरुमा भएकोशक्ति क्षमता क्रमठता ज्ञान सिपलाई उचित रुपमा परिचालन गरी अगाडी बढ्ने वातावरणसिर्जना गरियो भने देशको विकास हुनुमा ठूलो मद्दत पु¥दछ । नेपालको अन्तरिम संविधानको भावनार मर्म अनुसार देशको विकास गर्नको लागी युवाहरु परिचालन गर्ने ,युवाहरुका आवश्यकता पुरा गरी उचितकिसिमको शिक्ष्ाँ, रोजगार तथा व्यक्तिगत विकासको वातावरणसिर्जना गर्नको लागि यूवा निति वनाईएको छ । यस नितिलाई आधार बनाई युवाहरुलाई सहीतरिकाले परिचालन गरियो भने हाम्रो देश नेपालले पनि छिट्टै प्रगति र उन्नतिकोबाटोमा अगाडी बढ्न सक्दछ । नेपाल सरकारले विशेष गरी स्वदेशमा नै युवा शक्तिहरुलाईपरिचालन गर्ने तथा युवा वर्गहरुको ज्ञान , सिप, क्षमतालाई अन्तराष्ट्रियकरण हुनबाटजोगाउने हो भने नेपाल पनि एउटा समृद्ध राष्ट्र बन्नेछ ।

(मिती २०७१/४ ।२७  गते को आदर्श समाज राष्ट्रिय दैनिक पत्रीकामा प्रकाशित लेख)
सगुन पौडेल
Student of Public Health
Health Assistant
Naulo Ghumti Nepal
विश्व स्वास्थ्य संगठन र युनिसेफको संयुक्त पहलमा सन् १९९५ देखि हरेक वर्षको अगस्ट महिनाको पहिलो साता विश्व स्तनपान सप्ताह मनाइदै आएको छ । बच्चालाई सुरक्षित तरिकाले स्तनपान गराउन, स्तनपान सम्वन्धी जनचेतना फैलाउन, शिशु जन्मेको १ घण्टा भित्र स्तनपान गराउने संख्या बढाउन तथा स्तनपान नगराउनाले आमा तथा शिशुमा हुनसक्ने समस्याहरुको बारेमा जनसमुदायलाई सचेत गराउनको लागि विश्वभर विभिन्न कार्यक्रमहरु गरी हरेक वर्ष अगष्टको पहिलो साता  (१–७) विश्व स्तनपान सप्ताह मनाइदै आएको छ । हरेक वर्ष छुट्टा छुट्टै विषयवस्तुलाई लिएर स्तनपान सप्ताह मनाउने क्रममा यसवर्ष Brest feeding: A winning Goal for life  भन्ने मुल नाराका साथमा मनाईदै छ । यस वर्षको सप्ताह विशेष गरी शहस्राब्दी विकास लक्ष्य (MillenniumDevelopment Goals)  लाई केन्द्रीत गरी मनाईदै छ ।

बच्चा जन्मने वित्तिकै स्तनपान गर्न पाउनु उसको नैसर्गिक अधिकार हो । शिशु जन्मेपछि ६ महिनाको उमेर सम्म उसलाई चाहिने सम्पूर्ण पौष्टिक तत्वहरु आमाको दुधमा नै पर्याप्त मात्रामा पाइने हुँदा जन्मेको ६ महिनासम्म निरन्तर आमाको दुध मात्र (Exclusive Breast Feeding_ खुवाए पुग्दछ । शिशु शारिरिक तथा मानसिक विकासको लागि चाहिने सम्पूर्ण तत्वहरु पाइने हुँदा स्तनपानलाई पहिलो खोपको रुपमा पनि लिइन्छ । शिशु जन्मेको जति सक्दो छिनो वा १ घण्टा भित्रैमा स्तनपान गराईसक्नुपर्ने हुन्छ । कतिपय ठाउँहरु तथा समुदायमा अझै पनि जनचेतनाको कमिले गर्दा शिशु जन्मने वित्तिकै आमाको दुध खुवाउनुको सट्टामा मह, चिनि, घिउ आदी जस्ता खानेकुराहरु खुवाउने चलन रहेको छ । यस्ता किसिमका खानेकुराहरु खुवाउनु शिशुको स्वास्थ्यको लागि राम्रो होइन । आमाको सुरुको विगौती दुध (Colostrum)फाल्ने चलन पनि रहेको छ । सुरु मा आउने आमाको दुधमा अझ धेरै किसिमका पौष्टिक आहारहरु पाइने हुँदा विगौती दुध नवशिशुलाई अनिवार्य रुपमा खुवाउन जरुरी छ । ६ महिनासम्म शिशुलाई आमाको दुध मात्र खुवाई सकेपछि शिशुको शारीरिक तथा बौद्धिक विकासको लागि थप आहार पनि आवश्यक पर्ने हुन्छ । शिशु ६ महिना पुगिसकेपछि २ वर्षसम्म निरन्तर अरु आहाराहरुको साथमा आमाको दुध पनि खुवाउनु जरुरी छ । यसले गर्दा बच्चाको शारीरिक तथा मानसिक विकास छिटो हुनमा मद्दत पुग्दछ ।
नेपालको तथ्याङ्क हेर्ने हो भने Nepal Demographic and Health Survey(NDHS) -2011 को अनुसार ९८% बच्चाहरुले स्तनपान पाएका छन्. । ६ महिना भन्दा कम उमेरका बच्चाहरुले आमाको दुधमात्र लिएका -Exclusive Breast feed_ ७०% रहेको छ । जस अनुसार ३०% बच्चाहरु अझै पनि ६ महिनाको उमेर सम्म दुध बाहेक अरु खानेकुराहरु पनि खाईरहेका छन् । विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार ६ महिनासम्म आमाको दुध बाहेक अन्य खानेकुराहरु बच्चालाई खुवाउनु हुँदैन । त्यसैगरी ६–२३ महिनाको बच्चाहरु मध्ये करिब १ चौथाई बच्चाहरु मात्र आमाको दुध पाईराखेका छन् ।
यस वर्षको स्तनपान सप्ताह संयुक्त राष्ट्रसंघले अन्तराष्ट्रिय विकासका लागि सन् १९९० देखि २०१५ सम्म पुरा गर्नको लागि बनाइएको लक्ष्य शहस्राब्दी विकासलाई पुरा गर्न स्तनपानले पु¥याउने भूमिकासँग जोडिएको छ । स्तनपानलाई एउटा जिवनको विजयी लक्ष्यको रुपमा परिभाषित गरिएको छ । सन् २०१५ मा पुरा गर्नुपर्ने लक्ष्यलाई स्तनपानको माध्यमबाट पुरा गर्न सकिन्छ भन्ने कुरा यस सप्ताहको माध्यमबाट जनचेतना फैलाउन खोजिएको छ । शहस्राब्दी लक्ष्यका प्रमुख लक्ष्यहरु गरिबी तथा भोकमरी निवारण, विश्वव्यापी प्राथमिकता छिटो लैंगिक समानता तथा महिला ससक्तिकरण, बालशिशु मृत्युदर घटाउनु, मातृशिशु मृत्युदर घटाउनु, एच.आई.भी एड्स, मलेरिया तथा अन्य रोगको प्रकोप घटाउनु, वातावरणिय व्यवस्थापन तथा विश्वव्यापी सहकार्यहरुलाई पुरा गर्नको लागि स्तनपानले अति महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दछ भन्ने कुरा यस सप्ताहले विशेष महत्व दिएको छ ।
स्तनपान गराउनाले बच्चामा शारीरिक तथा मानसिक बौद्धिक विकास भई बच्चालाई कुपोषण हुनबाट जोगाउन साथै बच्चा स्वस्थ भएपछि घरमा पनि आर्थिक भार कम भई गरिबी हुनबाट जोगाउन मद्दत गर्दछ । त्यसैगरी बच्चालाई २ वर्ष सम्म लगातार स्तनपान गराएमा बच्च फुर्तिलो हुने साथै ६ महिना पछि खुवाइने खाना (complementary feeding) ले गर्दा बच्चालाई सिकाईको लागि तयार पार्ने हुँदा बच्चाले सजिलोसँग पढ्न सक्ने हुन्छ । जसबाट विश्वव्यापी प्राथमिक शिक्षाको लक्ष्य प्राप्त गर्न स्तनपानले सहयोग गर्दछ । स्तनपानले लैङ्गिक समानतालाई पनि प्रवद्धन गर्दछ । बच्चालाई दुध खुवाउने महिलाको एउटा छुट्टै अधिकारको रुपमा पनि लिइन्छ । बच्चको मृत्युदर (child mortality Rate)  घटाउने MDG को एक प्रमुख लक्ष हो यदि बचचाको स्याहार–सुसार तथा स्तनपान राम्रोसँग गराइयो भने बच्चाको ज्यान गुमाउने खतराबाट जोगाउन सकिन्छ । तथ्याङ्क हेर्ने हो भने राम्रो स्तनपान गराउँदा करिब १३% बालशिशु मृत्युदर घटाउन सकिन्छ । यसै गरि राम्रो पौष्टिक खानेकुराहरु (Complementary food) बाट करिब ६% नवशिशु मृत्युदर घटाउन सकिन्छ । 
करिब ५०–६० % ५ वर्ष मुनिका बच्चाहरु कुपोषण तथा थप पौष्टिक आहार (Complementary food)को कारणले गर्दा ज्यान गुमाएको पाइन्छ । त्यसैगरी आमाको दुध बच्चामा खुवाउँदा आमालाई हुने रक्तश्राव कम हुने, स्तनको क्यान्सर कम हुने, पाठेघरको क्यान्सर कम हुने देखिन्छ । त्यसैगरी स्तनपानले जन्मान्तरको लागि पनि काम गर्ने हुँदा आमाको स्वास्थ्य राम्रो बनाउन सकिन्छ जसले गर्दा MDG को अर्को लक्ष पनि पुरा गर्न सकिन्छ । महामारीको रुपमा रहेको एच.आइ.भी. एड्स को भाइरस पनि पूर्ण रुपमा ART को साथमा १ वर्षसम्म दुध चुसाउँदा आमाबाट बच्चामा सर्ने जोखिम कम हुने पाइएको छ । यसै गरी शहस्राब्दी विकास लक्षको अर्को लक्ष वातावरणिय प्रदुषण घटाउने तथा वातावरणलाई  सुरक्षित राख्नेसँग पनि स्तनपानलाई जोडिएको छ । राम्रोसँग आमाको दुध बच्चालाई खुवाइयो भने दुध कारखानाहरु कम हुने तथा तिनिहरुबाट आउने फोहोर कम गर्न सकिन्छ त्यसैगरी अन्तरािष्ट्रय विकासका लागि समूहिक सहकार्यको लागि पनि स्तनपानको नीति तथा कार्यक्रमहरुले सहयोग पु¥याउँदछ ।
यसरी हेर्दा शहस्राब्दी लक्ष पुरा गर्नको लागि स्तनपानको भूमिका अति नै महत्वपूर्ण रहेको छ । स्तनपान सम्वन्धी जानकारी, शिक्षा, स्तनपान गराउँदा हुने फाइदा तथा नगराउँदा हुने हानी नोक्सानीको बारेमा यस सप्ताहले जनचेतना फैलाउन ठूलो भूमिका निर्वाह गर्दछ ।  
SAgun PAudel(Student of Public Health)
Health Assistant
Naulo Ghumti Nepal
Pokhara, Kaski
The United Nations Millennium Development Goals are eight goals that all 191 UN member states have agreed to try to achieve by the year 2015. The United Nations Millennium Declaration, signed in September 2000 commits world leaders to combat poverty, hunger, disease, illiteracy, environmental degradation, and discrimination against women. The MDGs are derived from this Declaration, and all have specific targets and indicators. The Eight Millennium Development Goals are:
1. Eradicate extreme poverty and hunger;
2. Achieve universal primary education;
3. Promote gender equality and empower women;
4. Reduce child mortality;
5. Improve maternal health;
6. Combat HIV/AIDS, malaria, and other diseases;
7. Ensure environmental sustainability; and
8. Develop a global partnership for development.
The MDGs are inter-dependent; all the MDG influence health, and health influences all the MDGs. For example, better health enables children to learn and adults to earn. Gender equality is essential to the achievement of better health. Reducing poverty, hunger and environmental degradation positively influences, but also depends on, better health.1 The MDGs are an eight-point road map with measurable targets and clear deadlines for improving the lives of the world's poorest people. World leaders have agreed to achieve the MDGs by 2015.2 The MDGs outline major development

priorities to be achieved by 2015. Numerical targets are set for each goal and are monitored by 48 indicator.

Contact Me

Contact With Me


  • Mustangchowk, Pokhara-17, Kaski
  • +9779856036932