Skip to main content

जन स्वास्थ्य सरोकार: ईवोला भाईरस

विश्व भर स्वास्थ्य क्षेत्रमा चर्चाको विषय तथामिडिया,पत्र-पत्रीकाहरुमा समाचारको प्रमुख विषय वनेको एक भाईरस हो ईवोला सन १९७६ मा एकै पटक नजारा , सुडान , यामवुकी ,कङ्गो मा देखा परेर धेरै मानिसहरु लाईसंन्क्रमित वनाएको यो भाइरसले हाल आएर पश्चिम अफ्रीकि मुलुकहरुमा संन्क्रमणदेखाएको छ । गिनिया, लाईवेरिया, सेयरा म यो भाईरसका विरामीहरु देखापरिराखेका छन । इवोला भाइरसको कारणवाट हुने संन्क्रमण लाई पहिला इवोला हेमो रेजिक फिवर भनेर चिनिन्थ्यो । सुरुमा कङ्गो देशको इवोला भन्ने नदीकोनजिक रहेको गाँउमा यो भाइरस भेटिएको हुँदा यसको नामाकरण पनि त्यही नदी वाट नै गरिएको थियो । यो भाइरसले मानव जती तथा पश-पन्क्षीहरु मा पनि संक्रमण गराउन सक्दछसुरुको अवस्थामा यो  पशपन्क्षीहरु वाट नैमानव जातीमा फैलिएको थियो यो रोग अनि नै खतरा छ यो प्राण-घातक भाईरसको संक्रमण  मानव जातीमा भयो भने यसवाट मर्ने दर कारीव ९०प्रतिशत रहेको विश्व स्वास्थ्य संगठनले जनाएको छ ।
२०१३ को डिसेम्वरमा पहिलो पटक महामारीको रुपमाफैलिएको यो भाइरल संक्रमणले गिनियामा करिव ३७३ जना को ज्यान लिईसकेको छ । त्यस्तैलाईवेरीया ३२३ तथा सियेरालियोनमा ३१५ जनाले ज्यान गुमाएका छन् । संक्रमण हुने दर तथा यसको कारणवाटज्यान गुमाउनेको संख्या दिनानुदिन वढ्दो क्रममा छ । विश्वभर नै यो भाइरस फैलिनसक्ने सम्भावना पनि त्यतिकै रहेको छ । छोटो समय मा नै धेरै मानिस हरु लाईसंक्रमित गराई धेरै को मित्यु गराउने प्रमुख रोग को रुप मा ईवोला नै सावित भ ई सकेको छ । यस भाईरस को मुख्य अस र मानव शरिर कोभित्री अंग हरु म पर्दछ खस गरी शरिर को भित्री भाग मा अन्तरिक रक्तश्राव ग राएर नैमानिस हरु को ज्यान लिन्छ । भाईरस का धेरै परिवार हरु मध्य फिलो भाईरे डि मा पर्ने यो भाइरस का ५ वोटा प्रजाती हरु पाईएका छन जस मध्य३ वोटा प्रजाती हरु ले अफ्री कि मुलुक हरु ला म हा मारी म च्याई रहेका छन ।
यो भाइरस जङली पशुपन्क्षी (चिम्पान्जी, गोरिल्ला, फल खाने चमेरो, बाँदर आदि)हरुसँगको सिधा सम्पर्कवाट मानव जातीमा सरेको पाइन्छ । मानव जातीमा फैलिएपछी योभाइरस संक्रमित ब्यक्तीसँगको सिधा सम्पर्कवाट सर्दछ । संक्रमित ब्यक्तिइ हरु को रगत शरिर काअङ ग हरु वाट निस्किने तरल प दार्थ  तथासंक्रमित ब्यक्तिइ सँग को सिधा सम्प र्क वाट यो भाईरस सर्ने गर्दछ । यो भाईरस वाटनिको भएको पुरुष को विर्य वाट ७ दिन सम्म पनि सर्न सक्दछ । त्यसै गरि यो भाईरसको संक्रमणवाटमरेका मानिसहरुको दाह संस्कर गर्ने क्रममा सम्पर्कमा आउने ब्यक्तिहरु लाई पनिसर्ने गर्दछ ।अर्को तर्फ विरामीहरुको उपचार गराउने स्वास्थ्यकर्मीहरु पनि उच्चजोखिममा छन । विरामी लाई छुट्टै किसिमको उपचार चाहिने हुँदा निरन्तर रुपमाविरामीको उपचार गर्ने तथा विरामीको स्याहार सुसार गर्ने ब्यक्तीहरु बढी जोखिममा छन। रोगनियन्त्रण तथा रोक थाम केन्द्र (CDC), अमेरिकाका अनुसार यो भाइरस सँग सम्पर्कमा आएकोकरीव २ देखी २१ दिन भित्र सम्ममा लक्षणहरु देखा पर्दछन । सामान्यतया अरु भाईरस हरुमा जस्तै देखिने खालका लक्षणहरु देखिन्छन । सुरुमा ज्वरो आउने (३८ डिग्रीसेन्टिग्रेड भन्दा वढि) , कडा रुपमा टाउको दुखने, मांसपेशीहरु दुखने, शरिर कमजोर हुने, थाक्ने तथा पखाला लाग्ने आदी जस्तालक्षणहरु  देखा पर्दछन । खास गरी यो भाइरस मानव शरिर भित्रप्रवेश गरेपछी शरिर कमजोर हुने कारण ले नै यस्ता खाल क लक्षण हरु देखा पर्दछन योभाईरस ले शारिर को भित्री अंग हरु मा रक्त श्राव गराउदछ त्यही कारण वाट नै रगत कमहुने ल गायत अन्य समस्या हरु को कारण वाट मानिस को ज्यान जान्छ ।  अरु भाइरल संक्रमणहरु जस्तै हुने हुँदा सुरुमायो भाइरसको पहिचान तथा निदान गर्न निकै गाह्रो पर्दछ । इवोला संक्रमित क्षेत्र वाटआएको ब्यक्ती तथा त्यो क्षेत्रमा रहेका मानिसहरु मा यस्ता लक्षण देखिएमा विभिन्नरक्त नमुना हरु संकलन गरी परिक्षण गरेर यो भाइरस भएको नभएको पत्ता लगाइन्छ।ELISA,  PCR,VIRAL  ISOLATION जस्ता प्रविधिहरु को प्रयोग गरी योभाइरस्को संक्रमण पत्ता लगाइन्छ। विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार योभाईरस को संक्रमण वाट बच्नको लागी हाल सम्म कुनै पनि छैन तर हाल देखिएको महामारीकोकारण विभिन्न खोपहरु परिक्षण गरिदै छ । यो रोग लागी सकेपछी कुनै उपचार नभएकोहुँदा लक्षणहरुको उपचार (symptomatic treatment) गर्नु र थप हुनसक्ने अरु असर हरु कमगर्नुको विकल्प छैन ।विरामीलाई छुट्टै राखेर उपचार गर्ने , शरिरको तरल पदार्थ कम हुन नदिने, रगतको मात्र कम हुन नदिने , अक्सिजनको निरन्तर ब्यवस्था गर्ने, रक्तचाप तथा शरिरका अन्य मुख्यचिन्हहरु (Vital Signs)लाई व्यवस्थापन गर्ने, अरु देखिएका सवै समस्याहरुको उपचार गर्नु पर्दछ । CDC  का अनुसार यो भाइरस वाट वच्नको लागी जङगली जनावरहरु को सम्पर्कमानजाने, रोगसंक्रमित क्षेत्रमा आँफु ब्यक्तिगत रुपमा सुरक्षित रहने, रोग लागेका ब्यक्तिहरुको शरिरवाटनिस्कने तरल पदार्थ तथा रगतको सम्पर्कमा नजाने , त्यस्तै उपचारमा संग्लग्नस्वास्थ्यकर्मीहरुले ब्यक्तिगत सुरक्षाका सामानहरु (Personal ProtectiveEquipment’s)(पंजा, एप्रोन, चस्मा, माक्स आदी ) को प्रयोग गर्ने, संक्रमित ब्यक्तिका कपडा तथा उपचारमाप्रयोग भएका सामानहरुको राम्रो, सुरक्षित तरिकाले संकलन गरी व्यवस्थापन गर्नुपर्दछ  । उपचार गर्नुपर्ने विरामीहरु लाई त अनिवार्यरुपमा छुट्टै राखेर उपचार गर्नु नै पर्‍यो साथै विरामीको सम्पर्कमा आएका तर रोगदेखा नपरीसकेका मानिसहरु लाई पनि केहि दिन अरु ब्यक्तिहरुको सम्पर्कमा जान वाटरोकियो भने यो रोग सर्नबाट जोगाउन सकिन्छ ।
विश्व स्वास्थ्य संगठनले विश्व व्यापी आपतकालीनस्थितीको घोषणा गरेको अवस्था सवै मुलुकहरुले अवलम्वन गर्नु पर्ने Quarantine को नितीलाई नेपाल सरकारले पनिकार्यान्वयन गरेको छ । नेपालका सिमवर्ती क्षेत्र तथा नाकाहरु मा हेल्थ डेस्कस्थापना गर्ने घोषणा  सरकारले गरीसकेको छ।  नेपाल सरकारले त्रिभुवन अन्तरास्ट्रीयविमानस्थल मा हेल्थ डेस्क स्थापना गरी स्वास्थ्य जाँच सुरु गरेको छ । हुन त विश्वस्वास्थ्य संगठनले हवाई माध्याम वाट इवोला भाईरस सर्ने सम्भावना कम रहेको जनाएको छ त्यै पनि संक्रमित क्षेत्र वाट आएकामानिसहरु वाट अरु मानिस लाई सर्न भने सक्दछ । त्यसै गरी लाइबेरियाबाट फर्किएका सैनिकअधिकृत हरु लाई पनि स्वास्थ्य जाँच गरी निगरानीमा राखिएको छ । छिमेकी मुलुक भारतमा पनि यो भाईरसकोसंक्रमण देखा परी सकेको छ । नाईजेरियावाट भारत भमणमा आएका ब्यक्तिहरु मा जाँचगर्दा संक्रमणभेटिएको छ । खुला सिमना रहेको भारत मा इवोला को संक्रमण देखा परी सकेको हुँदानेपाल पनि जोखिम रहित छैन । यो भाईरस को संक्रमण अ त्य न्त छिटो फैलिन सक्दछ त्यसकारण नेपाल सरकार ले सवै नाका हरु मा छिटो भन्दा छिटो हेल्थ डेस्क स्थापना गरीपरिक्षण गर्ने सुरु गर्नु पर्ने देखिन्छ । यदपिनेपाल सरकारले देखाएको यो सकृयता  उदाहरणियनै छ,विश्व स्वास्थ्य संगठनले भन्ने बितिक्कै हेल्थ डेस्क स्थापना गर्ने निर्णय गरेकोथियो ।  विरगंज तथा काक्ररभित्ता मा हेल्थडेस्क स्थापना भईसकेको छ वाकी नाकाहरु मा पनि छिटै स्थापना गरी जाँच गर्ने कामसुरु गर्नुपर्ने देखिन्छ । इवोला भाइरस वारे सचेत भएर यो रोगकोसंक्रमणवाट बच्न तथा अरुलाई वचाउन जनचेतनाको ठुलो भूमिका हुन्छ । रोग लागेर उपचारतर्फ सोच्नु भन्दा रोग लाग्नै नदिनु अति उत्तम हुने हुँदा यस्ताजनस्वास्थ्यका  विषयहरु मा हामी सवैको विषशकिसिमको ध्यान जान जरुरी छ ।
SAgun PAudel
Aug, 20 2014

Popular posts from this blog

नेपाल जनस्वास्थ्य संघको चुनाव र आगामी समितिसँग एक जनस्वास्थ्यकर्मीको अपेक्षा

नेपाल जनस्वास्थ्य संघको चुनाव र आगामी समितिसँग एक जनस्वास्थ्यकर्मीको अपेक्षा 

सधैजस्तो चुनावी समयमा मात्र भाइरल हुने जनस्वास्थ्य संघको चर्चा यतिवेला पनि उत्कर्समा पुगेको छ, त्यसको राज हो यही असोज १३ गते केन्द्रिय कार्य समितिको चुनाव हुँदैछ । जनस्वास्थ्य पेशाकर्मिहरुको हकहित विकास र क्षमता अभिवृद्दि गर्दै नेपालको जनस्वास्थ्य क्षेत्रमा प्राविधिक नेतृत्व विकास गर्ने उदेश्यले खोलिएको नेपाल जनस्वास्थ्य संघ विधानत २८ वर्ष पुरा पुगेको छ । २७ औ वसन्त पार गरिसकेको यो संस्थाले पेशागत विकासमा गरेका कामहरुको सुची वनाउने हो भने २७ वटा पुर्‍याउन निकै मुस्किल पर्छ । अन्तरास्ट्रीय स्तरसम्म आफ्नो प्रभाव पुर्‍याईसक्नुपर्ने अवधीमा नेपाल भित्रै खोलिएका अन्य कान्छा पेशागत संघ संस्थाहरुसंग समेत तुलना गर्न सकिने अवस्थामा जनस्वास्थ्य संघ पुगेको छैन । जनस्वास्थ्य संघ किन पछाडी छ, किन सोचे अनुरुप अगाडी वढ्न सकेन भन्ने विषयमा वहस र समिक्षा भविश्यले गर्नेछ। देशको वदलिदो परिस्थिती अनुसार अव विकासका हरेक क्षेत्रहरु अगाडी वढी रहेको अवस्थामा हाल निर्वाचित हुने नेपाल जनस्वास्थ्य संघको नयाँ कार्यसमितिले जनस्वास्थ्य पे…

वच्चाहरुलाई भिटामिन 'ए' किन खुवाउने ?

 वच्चाहरुलाई भिटामिन 'ए' किन खुवाउने ?
नेपाल सरकारले विगत २४ वर्ष देखि निरन्तर रुपमा ६ देखि ५९ महिनाका वालवालिकाहरुलाई निशुल्क रुपमा भिटामिन ए क्याप्सुल खुवाउदै आइरहेको छ ।   सन् १९९३ वाट देशै भरि सुरु गरिएको यो कार्यक्रममा स्थानीय समुदायमा रहेका महिला स्वास्थ्य स्वयम् सेविकाहरुले आफ्ना टोल, वडा वरपर रहेका वालवालिकाहरुलाई भिटामिन ए क्यासुल खुवाउदै आईरहेका छन्  । त्यस्तै गरि १२ देखि ५९ महिनाका वालवालिकाहरुलाई सन् २००४ देखि देशभर नै भिटामिन ए क्याप्सुल संगसंगै जुकाको औषधि वितरण गर्ने कार्यक्रम संचालन हुदै आएको छ l रास्ट्रिय भिटामिन ए तथा जुकाको औषधि वितरण कार्यक्रम नेपाल सरकार, स्वास्थ्य मन्त्रालयको एउटा विश्वव्यापी रुप मै सफल कार्यक्रमको रुपमा स्थापित भईसकेको कार्यक्रम हो ।


वाल मिर्त्युदर घटाई वाल स्वास्थ्यमा उलेखनीय सुधार ल्याउने प्रमुख उदेश्यले सुरु गरिएको यो अभियान वर्षमा दुई पटक चल्ने गर्दछ  । विशेष परिस्थिति वाहेक हरेक वर्षको वैशाख ६ र ७ तथा कार्तिक २ र ३ गते नियमित कार्यक्रमको रुपमा चल्ने यो अभियान यस वर्ष भने कार्तिक १४ र १५ गते* देशभरका सबै महा/उप/नगरपालिका र गाँउपालिका…

स्वास्थ्य संरचना वारे सुझाव

स्वास्थ्य संरचना वारे सुझाव स्थानिय तह वलियो नभएसम्म समग्र स्वास्थ्य क्षेत्रको विकास र जनताले पाउने सेवाको प्रभावकारिता सुनिश्चित हुँदैन। स्थानिय तह भित्रै गएर कसरी वलियो वनाउन सकिन्छ भनेर वहस गर्नुपर्ने वेला भएको छ । मेरा सुझावहरु निम्न रहेका छन;  संवैधानिक व्यवस्था र कार्य विभाजन अनुरुप स्वास्थ्यको मोडेल तीन तह कार्यान्वयन गरिनुपर्ने । मन्त्री परिषदको मिति २०७४ वैशाख २१ गतेको निर्णय अनुरुप नेपाल स्वास्थ्य पूर्वाधार विकास मापदण्ड २०७४ लाई केहि परिमार्जन सहित अगाडि वढियो बह्ने स्वास्थ्य व्यवस्थापन र सेवा प्रवाहलाई थप सवल, प्रभावकारी र जनमुखी वनाउन सकिन्छ । हामी आजसम्म जिल्ला स्वास्थ्यको कन्सेप्ट वाहेक अन्य प्रणालीको कल्पना गर्न सकिरहेका छैनौ सर्वप्रथम यो ह्याङवाट टाढा रहेर सोचौ, जिल्ला भन्दा तल्लो तहमा झरेर संरचना वनाउने र हालसम्म गरिएको जिल्ला स्वास्थ्य प्राक्टिसलाई पालिका स्वास्थ्यमा समयको माग अनुसार रुपान्तरण गरेर नयाँ प्राक्टिस गरौ। हरेक गाँउपालिकाहरुमा गाँउपालिका स्वास्थ्य प्रणाली (Rural Municipality Health System), हरेक महा/उप/नगर/पालिका स्वास्थ्य प्रणालीहरु (Municipality Health …