Skip to main content

विश्व मानसिक स्वास्थ्य दिवस-Oct 10, 2014

हरेक वर्ष अक्टुवर १० तारिखको दिन विश्व मानसिकस्वास्थ्य दिवस मनाइन्छ  । सन १९९२ देखी मनाउनलागिएको यो दिवसको सुरुवात विश्व मानसिक स्वास्थ्य संघ ले गरेको थियो । मानसिक स्वास्थ्य संम्वन्धी जन चेतनाफैलाउन , स्वास्थ्यको प्रवर्ढ्न गर्न, मानसिक रोगहरु वाट बच्ने, रोकथाम गर्ने उपायहरु फैलाउन तथा विश्वभर मानसिक स्वास्थ्य को वकालत गर्ने को लागी यो दिनले निकै मह्त्व पुर्ण भूमिकानिर्वाह गर्दछ  । मानसिक स्वास्थ्यकोक्षेत्रमा काम गर्दै आएका ब्यक्ति, संघ संस्थाहरुले आफ्ना कामहरु ,मानसिक स्वास्थ्य क्षेत्र मा गरेकाप्रयासहरु, अवसरहरु, चुनौतीहरु तथा उपलब्धीहरु लाईप्रस्तुत गर्ने दिनको रुपमा पनि यो दिन लाई लिइन्छ ।
त्यसै गरी विश्व भर मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरुकोबड्दो प्रकोप ,तथा यस वाट मानिसको जिवनमा पर्नगएका  मनोसामजिक , आर्थीक लगायत सवै किसिमका असरहरु   कम गर्नको लागी सबै क्षेत्र हरु तथा संघ संस्थाहरु वाट  सहयोग तथा सहकार्यको लागी आहवान गर्ने ,जुट्ने तथा मानसिक स्वास्थ्यको क्षेत्रमा अझै गर्नु पर्ने कामहरु को वारेमा छलफल गर्ने , कार्य योजना वनाउने दिनको रुपमा पनि यसदिन लाई लिइन्छ ।  यस वर्ष विश्व स्वास्थ्य संगठन तथा विश्वमानसिक स्वास्थ्य संघको आयोजनमा विश्वभर ‘‘सिजोफेर्निया सहित को स्वस्थ्य जिवनवाँचौ’’भन्ने मुल नाराका साथ बिभिन्न कार्यक्रमहरु गरी विश्व भरी नै मानसिक स्वास्थ्यदिवस मनाइदै छ।
विश्व स्वास्थ्य संगठनको अनुसार मानिस पूर्णरुपमा स्वास्थ्य हुनको लागी शारिरिक, सामाजिकतथा मानसिक रुप मा स्वास्थ्य भई कुनै रोग तथा दुर्वलताबाट मुक्त हुनु पर्दछ। यस अर्थमा हेर्ने हो भने मानिसस्वास्थ्य हुन को लागि मानसिक स्वास्थताको पनि निकै ठुलो भूमिका खेल्दछ। विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार मानसिकरुपमा स्वास्थ हुनु भनेको केवल मानसिक रोगहरु वाट मात्र मुक्त हुनु होइन । मानिस को जिवन मा हुने समस्या हरु सहजैव्या व्यवस्थापनगर्न सक्नु , तनावब्यवस्थापन  गर्न सक्नु, आफ्नो क्षमता , योग्यता लाई राम्रो संग वुझ्न सक्ने समय अनुसार सोच, विचार गर्न सक्नु तथा सामाजिक र आर्थीक  रुपमा उत्पादनशिल जिन्दगी लाई चलाएर समाजमाकुनै न कुनै किसिमको योगदान पुर्‍याउन सक्ने क्षमता लाई पनि मानसिक स्वास्थता सँग जोडिएको छ ।
विश्व भर मानसिक रोग तथा समस्या हरु बड्दो रुपमा देखिदै गएका छन । मानसिक रोगहरु को ठ्याक्कै यती नै विरामी छन भनेर एकिन गर्न नसकिएतापनि बिभिन्न अनुसन्धानहरुका अनुसार विश्वमा दिनानुदिन मानसिक समस्या हरु को प्रकोपवड्दो छ । विश्व स्वास्थ्य सँगठनको एक प्रतिवेदन अनुसार विश्व भर ४५० लाख मनिसहरुमानसिक समस्या भोगी राखेका छन हरेक ४ जना मनिस हरु मध्य १ जना मानिस ले आफ्नो जिवनको कुनै क्षण मा कुनै न कुनै किसिम को मानसिक समस्या भोगेको पाइएको छ ।  त्यसै गरी संसार भर रोग हरु को भार मध्य करिव  १४ प्रतिशत भार न्युरो  साइक्याटृक समस्याहरुले ओगटेको छन । त्यसै गरी नसर्ने रोगहरुको मात्र कुरागर्ने हो भने करिव २८ प्रतिशत भार मानसिक रोगको छ जुन क्यान्सर तथा मुटु रोगहरुको भारभन्दा निकै धेरै छ । त्यसै गरी विश्व को करिव १/१५ भाग मानसिक समस्याहरु दक्षिण एसियामा नै पर्दछन । विश्व स्वास्थ्य सगठन को २००१ कोप्रतिवेदन अनु सार करिव १० प्रतिश्त नेपालीहरुले कुनै न कुनै किसिम मानसिक समस्या भोगेको अनुमान गरिएको छ । मानसिक स्वास्थ्य दिवसको अवसर मा यस वर्ष विश्व भर केन्द्रीत गरिएको रोग  हो  सिजोफेर्निया । सिजोफेर्निया सहितको स्वास्थ जिवन जिउभन्ने नारा सहित यो दिवस मनाईदै छ । सिजोफेर्निया एक प्रकारको गम्भिरमानसिक समस्या/रोग हो यो समस्याको उपचार गरेमा पुर्ण रुपमा निको पार्न भने सकिन्छ । विरामीलाई आफु विरामी भएको थाहा नहुने रोग,यो सबै भन्दा कडा मानसिकरोग हो । यस्ता विरामी वाहिरी संसारवाट टाढा रहन्छ । एक्लै वस्दा कानमा आवाज आएकोमहसुस यी विरामी अरु देखी शंका गर्ने एक्लै मुख चलाउने एक्लै बस्ने गर्छन । राम्रोकुरामा खुसी हुने नराम्रो कुरामा रिसाउने गर्दैनन् । सामान्यतया यिविरामीहरुले आफ्नो दैनिक गर्नुपर्ने कामहरु गर्न भने  छोड्दैनन ।सफासुग्घर, ननुहाउने, दाँत माझने आदी जस्ता कृयाकलापहरुगरिरहन्छन। मानिस एकआपसमा कुरा गर्दा  मेरा वारेमाकुरा गर्‍यो कि भनेर तर्सने गर्दछन, कोही राती सुत्दैन। आफ्नोपरिवार र समाजको कुनै घट्दै जान्छ । कुरा नमिलाईएका वाक्यहरुएक्लाई बोली रहने तथा भिन्न किसिमका सोचाईहरु कुराहरु गर्ने, एकोहोरो चिन्तित हुने. डराउने तथा घरबाट भाग्ने आदी जस्ता लक्षणहरु देखा पर्दछन । सिजोफेर्निया तथा कडा खालको उदासपन भएका ब्यक्तिहरु मा उमेरनपुग्दै जिवन जाने खतरा धेरै हुन्छ, विश्व स्वास्थ्य संगठनकोएक कार्य-योजनाको तथ्यांक हेदा सामान्य मनिसहरुमा भन्दा करीव ४०-६०प्रतिशत बढी उमेर नपुग्दै ज्यान गुमाउने खतरा यि विरामीहरु मा भेटिएको छ । यो रोग विभिन्न कारणहरु वाट पैदा हुने गर्दछ कतिपय मानिसमा संकालु वावतावरण, वंशाणुगत असर र कतिपय मानिसमा गहिरो मानसिकचोटवा चिन्ताको कारणबाट यो समस्या भएको पाइन्छ। हाम्रोदिमाखमा रहेका न्युरो-ट्रास्मिटरको तालमेल नमिल्दा यो समस्या भएकोपाइन्छ । डोपमिन र ग्लुटामेट भन्ने न्युरो ट्रास्मिटर को मात्रामा तल-माथि भएमा यो समस्या हुने गरेको पाइन्छ । विश्वस्वास्थ्य संगठनका अनुसार विश्व भर करिव २४ अरब मानिसहरु मा यो समस्या देखा परेको छ । यो समस्या खास गरी १५ देखी ३५ वर्ष उमेर समुहका मानिसहरुमा बढी पाइन्छ । विरामीहरु मध्य ५० प्रतिशतले अझै सम्म पनि उचित उपचार पाउनसकेका छैनन । खास गरी हाम्रो जस्तो विकासशोशिल राष्ट्रहरुमा करिव ९० प्रतिशतविरामीहरुले सही उपचार पाएका छैनन ।
यस समस्याकोउपचार गर्नको लागी सवै किसिम का एकिकृत प्रयासहरुको खाँचो पर्दछ । घर, परिवार, समाज सवैको उपयुक्त भूमिका पुगेमा मात्र योसमस्याको समाधन हुन सक्दछ । उचित परमर्श, मनोसामाजिक सान्त्वना , उचित औषधी को प्रयोग गर्नु पर्दछ । उचित परमर्श, मनोसामाजिक सान्त्वना,उचित औषधीको प्रयोग गर्नु पर्दछ । नेपाल सरकारले सन १९९६ मा मानसिक स्वास्थ्य सेवाको सवै जनसमुदायमा पहुच र उपलव्धता कायम गर्ने ,मानसिक स्वास्थ्यताको वारेमा जनचेतना फैलाउने उदेस्यले मानसिक स्वास्थ्य निति ल्याएको छ । विविध कारणवस यो नितिलाई समुदाय स्तरसम्म अझसम्म पनि कार्यान्वयन गर्न नसकिएको हुनाले पूर्ण रुपमा मानसिक स्वास्थ्य सेवाको पहुंच सबै ठाउमा पुगी सकेको छैन। यदपि नेपाल सरकारबाट मानसिक स्वास्थ्यलाई प्रवधन गर्ने मानसिक रोग रोकथाम गर्ने तथा बेलैमा उपचार गर्ने कार्यक्रमहरुलाई अगाडी नबढाएको भने होइन । नेपाल सरकारको ९द्यबकष्अ भ्ककभलतष्ब िजभबतिज कभचखष्अभ० अति आवश्यक आधारमभुत स्वास्थ सेवा भित्र मानसिक स्वास्थ्य सेवा सबै ठाउमा नसमेटिईसकेको हुनाले मानसिक स्वास्थ्य सम्बन्धी कार्यक्रमहरु कम भएको पाईन्छ । हाल नेपाल सरकारले समुदायमा आधारीत मानसीक रोग सम्बन्धी कार्यक्रम सम्पूर्ण जिल्ला तथा स्वास्थ्य केन्द«हरुमा विस्तार गर्ने योजना बनाएको छ । समुदाय स्तरबाट नै मानसिक रोग रोकथाम उपचार पुनस्थापना तथा मानसिक स्वास्थ्यको प्रवद्धन गरियो भने नेपालमा मानसिक रोग सम्बन्धी समस्यालाई हटाउन सकिन्छ ।
यसरी हेर्दा समाजमा रहेका मानसिक समस्याहरु लाई हटाएर सामाजिक र आर्थीक रुपमा समाज लाई अगाडी वढाउनको लागी हामी सवैको आ आफ्नो ठाउवाट  प्रभावकारी भूमिका निर्वाह गरियो भने पक्कै पनि मानसिक रुपमा स्वस्थ्य समाज निर्माण गरी नयाँ नेपाल निर्माण टेवा पुग्थ्यो कि ?
धन्यवाद ।
(मिती २०७१/६ ।२४  गते को आदर्श समाज राष्ट्रिय दैनिक पत्रीकामा प्रकाशित लेख)
SAGUN PAUDEL
HEALTH ASSISTANT(NAULO GHUMTI NEPAL)
Student of PublicHealth (LA GRANDEE INTERNATIONAL COLLEGE,Simalchour Pokhara)
mail4sagun@gmail.com

Popular posts from this blog

नेपाल जनस्वास्थ्य संघको चुनाव र आगामी समितिसँग एक जनस्वास्थ्यकर्मीको अपेक्षा

नेपाल जनस्वास्थ्य संघको चुनाव र आगामी समितिसँग एक जनस्वास्थ्यकर्मीको अपेक्षा 

सधैजस्तो चुनावी समयमा मात्र भाइरल हुने जनस्वास्थ्य संघको चर्चा यतिवेला पनि उत्कर्समा पुगेको छ, त्यसको राज हो यही असोज १३ गते केन्द्रिय कार्य समितिको चुनाव हुँदैछ । जनस्वास्थ्य पेशाकर्मिहरुको हकहित विकास र क्षमता अभिवृद्दि गर्दै नेपालको जनस्वास्थ्य क्षेत्रमा प्राविधिक नेतृत्व विकास गर्ने उदेश्यले खोलिएको नेपाल जनस्वास्थ्य संघ विधानत २८ वर्ष पुरा पुगेको छ । २७ औ वसन्त पार गरिसकेको यो संस्थाले पेशागत विकासमा गरेका कामहरुको सुची वनाउने हो भने २७ वटा पुर्‍याउन निकै मुस्किल पर्छ । अन्तरास्ट्रीय स्तरसम्म आफ्नो प्रभाव पुर्‍याईसक्नुपर्ने अवधीमा नेपाल भित्रै खोलिएका अन्य कान्छा पेशागत संघ संस्थाहरुसंग समेत तुलना गर्न सकिने अवस्थामा जनस्वास्थ्य संघ पुगेको छैन । जनस्वास्थ्य संघ किन पछाडी छ, किन सोचे अनुरुप अगाडी वढ्न सकेन भन्ने विषयमा वहस र समिक्षा भविश्यले गर्नेछ। देशको वदलिदो परिस्थिती अनुसार अव विकासका हरेक क्षेत्रहरु अगाडी वढी रहेको अवस्थामा हाल निर्वाचित हुने नेपाल जनस्वास्थ्य संघको नयाँ कार्यसमितिले जनस्वास्थ्य पे…

वच्चाहरुलाई भिटामिन 'ए' किन खुवाउने ?

 वच्चाहरुलाई भिटामिन 'ए' किन खुवाउने ?
नेपाल सरकारले विगत २४ वर्ष देखि निरन्तर रुपमा ६ देखि ५९ महिनाका वालवालिकाहरुलाई निशुल्क रुपमा भिटामिन ए क्याप्सुल खुवाउदै आइरहेको छ ।   सन् १९९३ वाट देशै भरि सुरु गरिएको यो कार्यक्रममा स्थानीय समुदायमा रहेका महिला स्वास्थ्य स्वयम् सेविकाहरुले आफ्ना टोल, वडा वरपर रहेका वालवालिकाहरुलाई भिटामिन ए क्यासुल खुवाउदै आईरहेका छन्  । त्यस्तै गरि १२ देखि ५९ महिनाका वालवालिकाहरुलाई सन् २००४ देखि देशभर नै भिटामिन ए क्याप्सुल संगसंगै जुकाको औषधि वितरण गर्ने कार्यक्रम संचालन हुदै आएको छ l रास्ट्रिय भिटामिन ए तथा जुकाको औषधि वितरण कार्यक्रम नेपाल सरकार, स्वास्थ्य मन्त्रालयको एउटा विश्वव्यापी रुप मै सफल कार्यक्रमको रुपमा स्थापित भईसकेको कार्यक्रम हो ।


वाल मिर्त्युदर घटाई वाल स्वास्थ्यमा उलेखनीय सुधार ल्याउने प्रमुख उदेश्यले सुरु गरिएको यो अभियान वर्षमा दुई पटक चल्ने गर्दछ  । विशेष परिस्थिति वाहेक हरेक वर्षको वैशाख ६ र ७ तथा कार्तिक २ र ३ गते नियमित कार्यक्रमको रुपमा चल्ने यो अभियान यस वर्ष भने कार्तिक १४ र १५ गते* देशभरका सबै महा/उप/नगरपालिका र गाँउपालिका…

स्वास्थ्य संरचना वारे सुझाव

स्वास्थ्य संरचना वारे सुझाव स्थानिय तह वलियो नभएसम्म समग्र स्वास्थ्य क्षेत्रको विकास र जनताले पाउने सेवाको प्रभावकारिता सुनिश्चित हुँदैन। स्थानिय तह भित्रै गएर कसरी वलियो वनाउन सकिन्छ भनेर वहस गर्नुपर्ने वेला भएको छ । मेरा सुझावहरु निम्न रहेका छन;  संवैधानिक व्यवस्था र कार्य विभाजन अनुरुप स्वास्थ्यको मोडेल तीन तह कार्यान्वयन गरिनुपर्ने । मन्त्री परिषदको मिति २०७४ वैशाख २१ गतेको निर्णय अनुरुप नेपाल स्वास्थ्य पूर्वाधार विकास मापदण्ड २०७४ लाई केहि परिमार्जन सहित अगाडि वढियो बह्ने स्वास्थ्य व्यवस्थापन र सेवा प्रवाहलाई थप सवल, प्रभावकारी र जनमुखी वनाउन सकिन्छ । हामी आजसम्म जिल्ला स्वास्थ्यको कन्सेप्ट वाहेक अन्य प्रणालीको कल्पना गर्न सकिरहेका छैनौ सर्वप्रथम यो ह्याङवाट टाढा रहेर सोचौ, जिल्ला भन्दा तल्लो तहमा झरेर संरचना वनाउने र हालसम्म गरिएको जिल्ला स्वास्थ्य प्राक्टिसलाई पालिका स्वास्थ्यमा समयको माग अनुसार रुपान्तरण गरेर नयाँ प्राक्टिस गरौ। हरेक गाँउपालिकाहरुमा गाँउपालिका स्वास्थ्य प्रणाली (Rural Municipality Health System), हरेक महा/उप/नगर/पालिका स्वास्थ्य प्रणालीहरु (Municipality Health …