Skip to main content

स्तनपानको महत्व : स्तनपान : दिगो विकासको प्रमुख आधार (विश्व स्तनपान सप्ताह 2073)

शिशु जन्मेको १ घण्टा भित्र स्तनपान गराउने संख्या वढाउन, जन्मे देखि ६ महिनासम्म स्तनपान गराउने संख्या वढाउन, ६ महिना पुगेपछी स्तनपानको साथै पुरक खाना खुवाउने वारेमा सचेतना फैलाउन स्तनपानको महत्व तथा वच्चालाई स्तनपान नगराउदा हुने समस्याहरुलाई स्थानिय जनसमुदाय स्तरसम्म पुर्याई सचेत गराउने उदेश्य सहित विश्व स्वास्थ्य संगठन र युनिसेफको संयुक्त पहलमा सन् १९९२ देखि हरेक वर्षको अगस्ट महिनाको पहिलो साता विश्व स्तनपान सप्ताह मनाइदै आएको छ ।
स्तनपानको महत्वलाई विकासका विभिन्न्न पक्षहरु संग जोडेर यसको महत्वलाई विश्वव्यापी रुपमा फैलाउने क्रममा यस वर्ष दिगो विकासका लागि स्तनपानको भूमिकालाई दर्शाउन खोजिएको छ । सन २०३० सम्म विश्वलाई विकासित वनाउने दिगो विकास लक्ष्य अनुरुप स्तनपानलाई पनि हरेक लक्ष्य संग जोडेर ति लक्ष्यहरु पुरा गर्नको लागि स्तनपानको पनि ठुलो भूमिका हुन्छ भने कुरालाई स्थान दिएको छ । यस वर्ष स्तनपान : दिगो विकासको प्रमुख आधार भन्ने नारा सहित विश्वभर विविध कार्यक्रमहरु गरी मनाईदै छ ।

यसै क्रममा नेपालमा पनि अग्स्ट महिनाको पहिलो हप्ता अर्थात श्रावण १७ देखी २३ गते सम्म सरकारी, गैर सरकारी तथा अन्य सरोकारवाला निकायहरुको आयोजनामा विभिन्न्न कार्यकर्महरु गरी स्तानपान सप्ताह मनाईदै छ । बच्चा जन्मने वित्तिकै स्तनपान गर्न पाउनु उसको नैसर्गिक अधिकार पनि हो । शिशु शारिरिक तथा मानसिक विकासको लागि चाहिने सम्पूर्ण तत्वहरु पाइने हुँदा स्तनपानलाई पहिलो खोपको रुपमा पनि लिइन्छ । शिशु जन्मेको जति सक्दो छिनो वा १ घण्टा भित्रैमा स्तनपान गराईसक्नुपर्ने हुन्छ । हाम्रो नेपालको अवस्था हेर्ने हो भने नेपाल जनसंख्या तथा स्वास्थ्य सर्वेक्षण २०११ को अनुसार शिशु जन्मेको १ घण्टा भित्र स्तनपान गराउने संख्या ४५ प्रतिशत मात्र छ । त्यसै गरी शिशु जन्मेको १ दिन भित्र स्तनपान गराउने संख्या भने ८५ प्रतिशत रहेको छ । हामीले शिशु जन्मेको १ घण्टा भित्रै स्तनपान गराउने कुरालाई वढी महत्व दिएर जनचेतना फैलाउनु पर्ने देखिन्छ । वाक्लो,पहेँलो विगौती दुधमा रोगसँग लड्न सक्ने प्रतिरोधात्मक तत्वहरुले शिशुलाई हानी गर्न सक्ने जिवाणु तथा किटाणुहरुलाई मार्ने र शिशुलाई रोगवाट वचाउन सक्ने क्षमता हुन्छ ।

अनुसन्धानहरुको तथ्यान्क हेर्ने हो भने आमाको दुध खान पाएमा झाडापखाला, स्वासप्रस्वास र अन्य रोगहरु लाग्न्नवाट वच्न्न र शिशु मर्ने दरमा २५ प्रतिशतले कमी आएको पाइएको छ । स्तनपानको यथार्थ फाईदाहरु औल्याउन नसकेता पनि हाम्रो परम्परा अनुसार स्तनपानलाई प्राकृतिक खाना कै रुपमा खुवाउने प्रचलन हाम्रो नेपाली समुदायमा रहीआएको छ । यदपी आमाको दुध पर्याप्त मात्रामा नआएको भन्दै शहरी क्षेत्रमा भने आमाको दुध भन्दा अन्य कुराहरुको वढ्दो प्रयोग रहेको देखिन्छ । वच्चालाई जती धेरै दुध खुवायो त्यत्तिकै धेरै मात्रामा दुध आँउदछ । दुवै स्तनवाट दिन र रात गरेर कम्तीमा पनि दश पटक आमाको दुध खुवाउनु पर्दछ । एउटा स्तनवाट कम्तीमा पनि १५ मिनेट दुध खुवाउनुपर्छ । जन्मे देखि ६ महिना सम्म शिशुलाई आमाको दुध मात्र खुवाउनु पर्छ। आमाको दुधमा प्रयाप्त मात्रामा पानीको मात्रा पनि हुने हुँदा थप पानी छुट्टै खुवाउन जरुरि पर्दैन । शिशु जन्मेपछि ६ महिनाको उमेर सम्म उसलाई चाहिने सम्पूर्ण पौष्टिक तत्वहरु आमाको दुधमा नै पर्याप्त मात्रामा पाइने हुँदा जन्मेको ६ महिनासम्म निरन्तर आमाको दुध मात्र खुवाए पुग्दछ । विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार ६ महिनासम्म आमाको दुध बाहेक अन्य खानेकुराहरु बच्चालाई खुवाउनु हुँदैन । नेपालमा ६ महिना भन्दा कम उमेरका बच्चाहरुले आमाको दुधमात्र लिएका ७० प्रतिशत रहेको छ । जस अनुसार ३० प्रतिशत बच्चाहरु अझै पनि ६ महिनाको उमेर सम्म दुध बाहेक अरु खानेकुराहरु पनि खाईरहेका छन् । शिशु जन्मेपछी सुरुमा आउने आमाको दुधमा धेरै किसिमका पौष्टिक आहारहरु पाइने हुँदा विगौती दुध नवशिशुलाई अनिवार्य रुपमा खुवाउन जरुरी छ । शिशु जन्मेको एक घण्टा भित्रै शिशुलाई विगौती दुध खुवाउनु पर्छ। हाम्रै समाजमा कतिपय ठाँउहरुमा शिशु जन्मने वित्तिकै आमाको दुध खुवाउनुको सट्टामा मह, चिनि, घिउ आदी जस्ता खानेकुराहरु खुवाउने चलन रहेको छ । यस्ता किसिमका खानेकुराहरु खुवाउनु शिशुको स्वास्थ्यको लागि राम्रो होइन । शिशुको शारीरिक तथा बौद्धिक विकासको लागि ६ महिनापछी भने थप ठोस आहार पनि आवश्यक पर्ने हुँदा खुवाउनुपर्ने हुन्छ। शिशु ६ महिना पुगिसकेपछि २ वर्षसम्म निरन्तर अरु आहाराहरुको साथमा आमाको दुध पनि खुवाउनु जरुरी छ । ६–२३ महिनाको बच्चाहरु मध्ये करिब १ चौथाई बच्चाहरु मात्र आमाको दुध खान पाईराखेका छन् । यसले गर्दा बच्चाको शारीरिक तथा मानसिक विकास बौद्धिक विकास भई बच्चालाई कुपोषण तथा अन्य समस्याहरु हुनबाट जोगाउन सकिन्छ । तथ्याङ्क हेर्ने हो भने राम्रो स्तनपान गराउँदा करिब १३% बालशिशु मृत्युदर घटाउन सकिन्छ । यसै गरि राम्रो पौष्टिक खानेकुराहरु बाट करिब ६% नवशिशु मृत्युदर घटाउन सकिन्छ । नेपाल जनसंख्या तथा स्वास्थ्य सर्वेक्षण २०११ को प्रतिवेदन अनुसार करिव ९९ प्रतिशत महिलाहरुले आफ्ना वच्चाहरुलाई स्तनपान गराईरहेको देखिन्छ। त्यसैगरी आमाको दुध बच्चामा खुवाउँदा आमालाई हुने रक्तश्राव कम हुने, स्तनको क्यान्सर कम हुने, पाठेघरको क्यान्सर कम हुने देखिन्छ, साथै महिला हरुमा जन्मान्तर कायम राख्न्न स्तनपानले सहयोग पुर्याउदछ । सन २०३० सम्ममा विश्वलाई विकसित वनाउनको लागि विभिन्न रास्ट्रले प्रतिवद्द्ता जनाए अनुरुप दिगो विकास लक्ष्यमा विभिन्न १७ वटा लक्ष्यहरु रहेका छन । ति लक्ष्यहरु पुरा गर्नको लागि प्रतक्ष अप्रतक्ष रुपमा स्तनपानको भूमिका रहेको छ ।गरिबी, भोकमारी अन्त्य गर्ने, सबैमा स्वास्थ्य जीवनको सुनिश्चिता गर्ने, सबैका लागि समावेशी र गुणस्तरीय शिक्षा गर्ने, लैंगिक समानाता हासिल गर्ने, खानेपानी र सरसफाईको सबैमा पहुँच पुर्याउने, बलियो पूर्वाधार, दिगो औद्योगिकीकरण, मुलुकभित्र र अन्य देशसँगको अससमान्ता हटाउने, मानवबस्तीलाई सुरक्षित र दिगो बनाउने, जलवायु परिवर्तन र यसका प्रभावबारे लड्न कार्ययोजना तय गर्ने र दिगो पर्यावरणीय प्रणाली आदी जस्ता लक्ष्यहरुलाई रहेका छन । यि सम्पुर्ण लक्ष्यहरु प्राप्ती गर्नको लागी सुश्म स्तरवाट स्तनपानले ठुलो भूमिका निर्वाह गर्दछ। त्यसैले स्तनपान वच्चालाई आहार दिने प्राकृतिक विधी मात्र नभई यो एउटा विकासको ठुलो जग हो भन्ने कुरालाई आत्मसाथ गर्दै घर परिवार , गाँउ टोल्, समुदाय राष्ट्र हुँदै विश्वभर नै स्तनपानको महत्वलाई फैलाउनु पर्ने देखिन्छ ।





सगुन पौडेल
जनस्वास्थ्यकर्मि,
पोखरा कास्की
सम्पर्क ९८५६०३६९३२  

Popular posts from this blog

नेपाल जनस्वास्थ्य संघको चुनाव र आगामी समितिसँग एक जनस्वास्थ्यकर्मीको अपेक्षा

नेपाल जनस्वास्थ्य संघको चुनाव र आगामी समितिसँग एक जनस्वास्थ्यकर्मीको अपेक्षा 

सधैजस्तो चुनावी समयमा मात्र भाइरल हुने जनस्वास्थ्य संघको चर्चा यतिवेला पनि उत्कर्समा पुगेको छ, त्यसको राज हो यही असोज १३ गते केन्द्रिय कार्य समितिको चुनाव हुँदैछ । जनस्वास्थ्य पेशाकर्मिहरुको हकहित विकास र क्षमता अभिवृद्दि गर्दै नेपालको जनस्वास्थ्य क्षेत्रमा प्राविधिक नेतृत्व विकास गर्ने उदेश्यले खोलिएको नेपाल जनस्वास्थ्य संघ विधानत २८ वर्ष पुरा पुगेको छ । २७ औ वसन्त पार गरिसकेको यो संस्थाले पेशागत विकासमा गरेका कामहरुको सुची वनाउने हो भने २७ वटा पुर्‍याउन निकै मुस्किल पर्छ । अन्तरास्ट्रीय स्तरसम्म आफ्नो प्रभाव पुर्‍याईसक्नुपर्ने अवधीमा नेपाल भित्रै खोलिएका अन्य कान्छा पेशागत संघ संस्थाहरुसंग समेत तुलना गर्न सकिने अवस्थामा जनस्वास्थ्य संघ पुगेको छैन । जनस्वास्थ्य संघ किन पछाडी छ, किन सोचे अनुरुप अगाडी वढ्न सकेन भन्ने विषयमा वहस र समिक्षा भविश्यले गर्नेछ। देशको वदलिदो परिस्थिती अनुसार अव विकासका हरेक क्षेत्रहरु अगाडी वढी रहेको अवस्थामा हाल निर्वाचित हुने नेपाल जनस्वास्थ्य संघको नयाँ कार्यसमितिले जनस्वास्थ्य पे…

वच्चाहरुलाई भिटामिन 'ए' किन खुवाउने ?

 वच्चाहरुलाई भिटामिन 'ए' किन खुवाउने ?
नेपाल सरकारले विगत २४ वर्ष देखि निरन्तर रुपमा ६ देखि ५९ महिनाका वालवालिकाहरुलाई निशुल्क रुपमा भिटामिन ए क्याप्सुल खुवाउदै आइरहेको छ ।   सन् १९९३ वाट देशै भरि सुरु गरिएको यो कार्यक्रममा स्थानीय समुदायमा रहेका महिला स्वास्थ्य स्वयम् सेविकाहरुले आफ्ना टोल, वडा वरपर रहेका वालवालिकाहरुलाई भिटामिन ए क्यासुल खुवाउदै आईरहेका छन्  । त्यस्तै गरि १२ देखि ५९ महिनाका वालवालिकाहरुलाई सन् २००४ देखि देशभर नै भिटामिन ए क्याप्सुल संगसंगै जुकाको औषधि वितरण गर्ने कार्यक्रम संचालन हुदै आएको छ l रास्ट्रिय भिटामिन ए तथा जुकाको औषधि वितरण कार्यक्रम नेपाल सरकार, स्वास्थ्य मन्त्रालयको एउटा विश्वव्यापी रुप मै सफल कार्यक्रमको रुपमा स्थापित भईसकेको कार्यक्रम हो ।


वाल मिर्त्युदर घटाई वाल स्वास्थ्यमा उलेखनीय सुधार ल्याउने प्रमुख उदेश्यले सुरु गरिएको यो अभियान वर्षमा दुई पटक चल्ने गर्दछ  । विशेष परिस्थिति वाहेक हरेक वर्षको वैशाख ६ र ७ तथा कार्तिक २ र ३ गते नियमित कार्यक्रमको रुपमा चल्ने यो अभियान यस वर्ष भने कार्तिक १४ र १५ गते* देशभरका सबै महा/उप/नगरपालिका र गाँउपालिका…

स्वास्थ्य संरचना वारे सुझाव

स्वास्थ्य संरचना वारे सुझाव स्थानिय तह वलियो नभएसम्म समग्र स्वास्थ्य क्षेत्रको विकास र जनताले पाउने सेवाको प्रभावकारिता सुनिश्चित हुँदैन। स्थानिय तह भित्रै गएर कसरी वलियो वनाउन सकिन्छ भनेर वहस गर्नुपर्ने वेला भएको छ । मेरा सुझावहरु निम्न रहेका छन;  संवैधानिक व्यवस्था र कार्य विभाजन अनुरुप स्वास्थ्यको मोडेल तीन तह कार्यान्वयन गरिनुपर्ने । मन्त्री परिषदको मिति २०७४ वैशाख २१ गतेको निर्णय अनुरुप नेपाल स्वास्थ्य पूर्वाधार विकास मापदण्ड २०७४ लाई केहि परिमार्जन सहित अगाडि वढियो बह्ने स्वास्थ्य व्यवस्थापन र सेवा प्रवाहलाई थप सवल, प्रभावकारी र जनमुखी वनाउन सकिन्छ । हामी आजसम्म जिल्ला स्वास्थ्यको कन्सेप्ट वाहेक अन्य प्रणालीको कल्पना गर्न सकिरहेका छैनौ सर्वप्रथम यो ह्याङवाट टाढा रहेर सोचौ, जिल्ला भन्दा तल्लो तहमा झरेर संरचना वनाउने र हालसम्म गरिएको जिल्ला स्वास्थ्य प्राक्टिसलाई पालिका स्वास्थ्यमा समयको माग अनुसार रुपान्तरण गरेर नयाँ प्राक्टिस गरौ। हरेक गाँउपालिकाहरुमा गाँउपालिका स्वास्थ्य प्रणाली (Rural Municipality Health System), हरेक महा/उप/नगर/पालिका स्वास्थ्य प्रणालीहरु (Municipality Health …